از دقیقه ۹۰ فوتبال تا دقیقه ۹۰ سینما؛ حکایت انتخاب نماینده ایران در اسکار

به گزارش مجله خبری نگار، رفتن به اسکار از جهات بسیاری شبیه به انتخاب لیست و پیراهن تیم ملی برای جام جهانی است؛ همان اندازه گمانه‌زنی انجام می‌شود و همان‌قدر همه‌چیز بلاتکلیف است. بلاتکلیفی تا اینجا که تنها کمتر از ۳۶ ساعت مانده به فرصت نهایی معرفی به اسکار، هنوز هیچ‌خبری از لیست نهایی نیست. ماجرا درباره لیست تیم ملی هم همین است. عمده کشورها، پیش از رسیدن به روز‌های پایانی، ترکیب و پیراهن‌ها را اعلام می‌کنند؛ اما ما برای تماشاگران و خود فیفا، ایجاد تعلیق می‌کنیم و تا دقیقه ۹۰ خبری از گروه اعزامی به محل برگزاری نیست. این درست در شرایطی ا‌ست که همه‌مان می‌دانیم بهتر است کدام بازیکنان انتخاب شوند. با قدری پیچیدگی بیشتر، ماجرای ارسال فیلم به اسکار هم همین است. پیچیدگی‌اش کجاست؟ برخلاف پیراهن و لیست تیم ملی که معلوم است کجا و توسط چه کسانی معرفی می‌شود، نماینده ایران در اسکار دائماً در تعلیق است. قانونش را که احتمالاً مخاطبان این متن می‌دانند. مسئولیت اصلی بر عهده فارابی قرار گرفته، فارابی است که می‌گوید خانه سینما در میان حاضران کمیته معرفی به اسکار باشد و از آنها مشورت گرفته شود.

طی چند دوره اخیر نیز آنچه به‌عنوان نماینده انتخاب شده، بنابر گفته مدیران خانه سینما، مورد اجماع دو طرف بوده است. بنابر شنیده‌ها فیلم «سرزمین فرشته‌ها» که جدی‌ترین گزینه برای نمایندگی ایران در اسکار است هم از این قاعده مستثنی نیست. بااین‌حال، خانه سینما باوجوداین اجماع رویکردش مشخص است که خواسته‌های دیگری نیز دارد. محمدمهدی عسگرپور، رئیس هیئت‌مدیره خانه سینما می‌گوید: «به نظرم صنف باید در جشنواره‌های جهانی مثل اسکار و جشنواره‌های بزرگ برود؛ نه نهاد دولتی. نظر من این است که فیلمِ اسکار را هم خانه سینما باید انتخاب کند.» این یعنی خانه سینما از نقش مشورتی می‌خواهد جدا شود و تمام سهم را از انتخاب فیلم برای اسکار داشته باشد. بحثی که طرح کردیم موضوع امروز و دیروز نیست.

لابه‌لای بحث‌هایتان به فکر فیلم‌ها هم باشید

از وقتی فرهادی اولین اسکار را برای ایران به ارمغان آورد، معرفی به اسکار، بازوی قدرتی شد که هر کس آن را در دست داشته باشد، می‌تواند شانس بلیت اسکار را تعیین کند. البته در شیوه جهانی، کشور‌هایی همچون کره جنوبی و فرانسه، تقریباً مدل‌هایی مشابه ما دارند و فیلم‌هایشان را نهاد‌های دولتی، نزدیک به دولت یا دارای ساختار‌های دولتی تعیین می‌کنند. پس این گزاره که صنف باید در جشنواره‌های جهانی مثل اسکار و جشنواره‌های بزرگ برود، گزاره‌ای نیست که در همه جای جهان با واقعیت مطابقت داشته باشد. اینکه خانه سینما به‌عنوان نهاد صنفی بخشی از مسئولیت را بر عهده بگیرد و از اعضای کمیته و حتی انتخاب‌کننده اعضا باشد، کاملاً منطقی است، اما واگذاری این نهاد به خارج از ساختار مرتبط با حاکمیت امری ا‌ست که از چند جهت محل پرسش است. نخستین سؤال این است که مگر در زمانی که «جدایی نادر از سیمین» به اسکار رفت افرادی سوای کسانی که در چند سال اخیر نماینده به اسکار معرفی کردند، از اعضای هیئت انتخابش بودند؟ یا درباره «فروشنده» نیز همین گزاره مطرح است یا حتی همین «علت مرگ نامعلوم» که سال گذشته به اسکار رفت، فضایشان فارغ از نگاه‌های اعضای خانه سینما بود؟ اعضای خانه سینما در برابر این پرسش می‌گویند با تغییر دولت‌ها ممکن است انتخاب فیلم و استفاده از خانه سینما به‌عنوان قوای مشورتی به خطر بیفتند، برای همین بهتر است تمام مسئولیت برعهده صنف باشد که در روز‌های تفاوت نظر، نگاه صنف ارجح باشد.

در این شرایط باز پرسشی بنیادین طرح می‌شود، مگر «علت مرگ نامعلوم» سال گذشته به‌عنوان نماینده جامع‌الشرایط! مطرح نشد؟ در کدام مرحله از اسکار قرار گرفت؟ آیا خانه سینما گمان می‌کند اگر همه‌چیز برعهده آنها قرار بگیرد، اسکار نگاهش را به نماینده ایران تغییر می‌دهد و نگاهی به دعوا‌های داخلیِ میان اصناف و نهاد‌های دولتی دارد و ممکن است؛ چون فلان فیلم را صنف فرستاده و نه دولت موردتوجه بیشتری قرار دهد؟ اصلاً صنف مگر نهاد موردتأیید دولت نیست؟ شاید یکی از دلایلی که تکاپو را برای تغییر در فرایند انتخاب فیلم نماینده ایران اسکار افزایش داده، ماجرای تغییر قانون باشد؛ قانونی که یک مسیر مستقل را برای آمدن فیلم‌ها به اسکار طراحی کرده است. در این مسیر که جدای از مسیر معرفی فیلم‌ها از طرف کشورهاست، اثری که یکی از ۶ جایزه از خرس طلایی جشنواره برلین، نخل طلای جشنواره کن، شیر طلایی جشنواره ونیز، جایزه بزرگ هیئت داوران سینمای جهان جشنواره ساندنس، جایزه بهترین فیلم جشنواره بوسان و جایزه «پلتفرم» جشنواره تورنتو را به دست آورد، بدون نیاز به معرفی از سوی کشور‌ها واجد شرایط رقابت خواهند بود.

این تغییر قانون که در محافل مختلف بسیار درباره‌اش صحبت می‌شود، تنها در زمانی محل بحث است که فیلم از ایران در این ۶ جایزه برنده شود که با توجه به عملکرد فعلی و البته تغییر رویکرد این جشنواره‌ها بعید به نظر می‌رسد، تعارضی از این جهت پیش بیاید. با وجود تمام بحث‌هایی که میان این نهاد‌ها برقرار است، فعلاً پرچم سفید بر سر فیلم اعلامی به اسکار بالاست. بااین‌حال یک پرسش جدی وجود دارد؛ این اجماع چرا زودتر به سمع و نظر مخاطبان نمی‌رسد؟ مگر اعضای هیئت انتخاب نمی‌دانند فیلمی که به اسکار می‌رود فرایندی طولانی را برای جلب نظر داوران و اعضای آکادمی طی می‌کند. اینکه فیلم زودتر انتخاب شود، فرصت را به سازندگان و تهیه‌کننده می‌دهد تا وارد فرایند شوند و تلاششان را برای هرچه بیشتر دیده شدن اثر بکنند؛ فرایندی که عمده آثار ایرانی به دلیل همین تعلل از دست می‌دهند.

چرا «سرزمین فرشته‌ها» مهم‌ترین گزینه است

با همه صحبت‌ها سرزمین فرشته‌ها شاید یکی از مهم‌ترین انتخاب‌هایی است که در چند سال اخیر از سمت ایران به اسکار رفته. فیلمی که منطق انتخابش همان منطقی است که باعث شد فیلم «صدای هند رجب» به جمع نامزد‌های اصلی اسکار برسد. واقعیت این است که جماعت اهل آکادمی طی چند سال اخیر و بعد از طوفان الاقصی، مسئله فلسطین و نسل‌کشی برایشان اهمیت پیدا کرده و فیلمی که احتمالاً از سمت ما به اسکار برسد هم احتمالاً همین مسیر را دنبال می‌کند. مسیری که به نظر می‌رسد از ماه‌عسل امسال سینمای ایران، منطقی‌ترین انتخاب باشد.

البته در میان گمانه‌زنی‌ها نام‌های دیگری نیز برای اسکار نود و نهم مطرح شده. نام‌هایی که هیچ‌کدام نه تجربه چندان بین‌المللی داشته‌اند و نه موضوعی که به آن پرداخته‌اند، از دایره موضوعاتی است که مسئله جشنواره‌ها در سال‌های اخیر شده است. پس بر اساس این منطق هم سرزمین فرشته‌ها منطقی‌ترین گزینه خواهد بود، گزینه‌ای که باید منتظر ماند و دید آیا آکادمی هم آن واکنشی که به «صدای هند رجب» را نشان داد، به این فیلم نشان می‌دهد. البته اگر بخواهیم صادقانه مطرح کنیم، فیلم بابک خواجه‌پاشا حداقل از نظر فرمی، جلوتر از اثر تونسی‌ها قرار می‌گیرد؛ اما اسکار با انتخاب‌هایش اصولاً قابل‌پیش‌بینی نیست. بااین‌حال به نظر می‌رسد فیلمی که از ایران به اسکار می‌رسد باید از همه مهم‌تر در این فکر باشد که به لیست نهایی برسد و در آن ۱۵ فیلم اصلی قرار بگیرد، اتفاقی که با تمام اختلاف‌نظر‌ها می‌تواند، نام سینمای ایران را میان مخاطبان جهانی، حفظ کند.

مناقشه ساختاری میان نهاد‌های دولتی نظیر بنیاد فارابی و نهاد‌های صنفی مانند خانه سینما بر سر تصاحب مرجعیت انتخاب نماینده ایران در اسکار، بیش از آنکه برون‌دادی ملموس در ارتقای کیفیت حضور بین‌المللی سینمای ایران داشته باشد، فرایند معرفی اثر را دستخوش تعلل و تعلیق‌های مزمن کرده است. مرور الگو‌های موفق جهانی نشان می‌دهد که مداخله نهاد‌های مرتبط با حاکمیت الزاماً به معنای انسداد یا اتخاذ تصمیمات غیرکارشناسی نیست؛ کمااینکه در ادوار گذشته نیز ترکیب هیئت انتخاب مانعی برای حضور آثار مورد وثوق اصناف نبوده است. ازسوی‌دیگر، اتکا به تغییرات اخیر قوانین آکادمی مبنی بر راهیابی مستقیم برندگان جوایز شش‌گانه بین‌المللی، در شرایط کنونی سینمای ایران نمی‌تواند جایگزین یک سازوکار داخلی منسجم و مدون شود.

چالش اصلی و آسیب‌زای سینمای ایران نه در ماهیت نهاد تصمیم‌گیر، بلکه در رویکرد انفعالی و تصمیم‌گیری‌های دقیقه نودی نهفته است. تعویق اعلام نماینده تا واپسین ساعات مهلت قانونی، فرصت حیاتی برای راه‌اندازی کمپین‌های تبلیغاتی، بازاریابی بین‌المللی و دیده‌شدن اثر توسط اعضای آکادمی را از بین برده و شانس رقابت را به‌شدت تضعیف می‌کند. در چنین بستری، انتخاب فیلم «سرزمین فرشته‌ها» بر اساس منطق حاکم بر مناسبات بین‌المللی و توجه اخیر آکادمی به مضامین مرتبط با تحولات خاورمیانه، عقلانی‌ترین گزینه پیش‌رو محسوب می‌شود. این اثر، صرف‌نظر از برتری‌های ساختاری و فرمی در مقایسه با نمونه‌های مشابه منطقه‌ای، از ظرفیت موضوعی لازم برای جلب‌توجه اعضای اسکار برخوردار است. بااین‌حال، موفقیت در مسیر دشوار راهیابی به فهرست ۱۵ فیلم نهایی، مستلزم عبور از مرزبندی‌های فرسایشی صنفی - دولتی و متمرکز ساختن توان سینمای ایران بر پشتیبانی حرفه‌ای از اثر منتخب است؛ چراکه حفظ اعتبار و نام سینمای ایران در گردونه رقابت‌های جهانی، تنها در سایه برنامه‌ریزی زمان‌بندی‌شده و نگاه راهبردی محقق خواهد شد.

منبع: فرهیختگان-محمدحسین سلطانی