زن مسلمان چگونه لباس می‌پوشد؟ / این مسئله است یا نیست!

به گزارش مجله خبری نگار، کتاب «مد عفیفانه؛ زن مسلمان چونه لباس می‌پوشد؟» اثری از «الیزابت بوکار» (Elizabeth Bucar) که در ایران توسط محمد طالبی طادی، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم ترجمه شده است. این کتاب با نام اصلی «Pious Fashion: How Muslim Women Dress» به توصیف، تشریح و مقایسه‌ای میان وضعیت پوشش زنان ایرانی (تهران)، ترکیه‌ای (استانبول) و اندونزی (یوگیاکارتا) با یکدیگر و حتی کشور‌های غیر مسلمان پرداخته است.

ترجمه این اثر به فارسی در سال ۱۴۰۴ از سوی انتشارات پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات (فها) منتشر شد. در این کتاب که شامل ۴ فصل مجزاست نویسنده در ابتدا به‌سراغ وضعیت حجاب در تهران رفته است و از سیاست‌های ایرانیان درباره لباس ساده تا نقش اهمیت موقعیت و مکان صحبت کرده است و موضوعاتی همچون برخورد کارشناسان دینی و پلیس امنیت اخلاقی درباره حجاب را واکاوی کرده است. ضمن اینکه تجاربی از حضور نویسنده طی سال ۲۰۰۴ و ۲۰۱۱ به مخاطب عرضه شده است.

ادبیات توصیه‌ای در اندونزی، مدل سکولاری در ترکیه

در فصل دیگر نویسنده سیاست اندونزی در پوشش عفیفانه را تشریح می‌کند و از «جلباب دل‌به‌خواهی» در این کشور تا ادبیات توصیه‌ای در آنجا صحبت می‌کند. در فصل سوم سیاست‌های کشور ترکیه درباره موضوع مد عفیفانه و صنعت پوشاک قوی این کشور را زیر ذره‌بین نگاه نقادانه و زنانه خویش برده است و سبک زندگی اسلامی در یک جامعه سکولار را تشریح می‌کند.

چهارمین فصل کتاب به‌نوعی جمع‌بندی آن محسوب می‌شود که طی آن موضوع مد عفیفانه در تاروپودی فرهنگی مقابل پیشگاه مخاطب قرار می‌گیرد و نقش فضای رسانه‌ای در سال ۲۰۱۶ پیرامون موضوع محوری کتاب را درحالی به بحث می‌گذارد که چندسالی رسانه‌های غربی هم به آن نمی‌پرداختند، اما یکباره فعالیت‌های رسانه‌ای در این مقطع که او درحال تکمیل پیش‌نویس این کتاب بوده، بالا می‌رود.

طیف گسترده‌ای از معانی ایجاد شده توسط زنان

در بخشی از مقدمه کتاب بوکار می‌نویسد: «لباس‌های عفیفانه می‌توانند به‌نوعی کنترل اجتماعی یا به‌عنوان نمایشی از ارتدکس دینی استفاده شوند، اما در عمل ممکن است بسیار کمتر از کنترل اجتماعی یا بیشتر از آن باشد. بسیار کمتر، زیرا بسیاری از زنان مسلمان، این همان چیزی است که می‌پوشند. بسیار بیشتر، زیرا مانند همه لباس‌ها، پوشش زنان مسلمان، هم از نظر تاریخی و هم از نظر جغرافیایی متنوع است و با نظام‌های فرهنگی بسیار گسترده‌تری مرتبط است.

تصمیم به پوشیدن لباس‌های عفیفانه، معمولا به دلایل اجتماعی و سیاسی و نیز دلایل مذهبی انجام می‌شود، اسلام ممکن است عامل مهمی در پوشش زنان مسلمان باشد؛ اما تنها عامل نیست.»

علت و هدف نگارش کتاب به زبان خود نویسنده در جایی این‌گونه توضیح داده شده است: «در کتاب مد عفیفانه، من به بررسی پوشش عفیفانه زنان مسلمان در سه حوزه جغرافیانیی ایران، اندونزی و ترکیه می‌پردازم. توصیف طیف گسترده‌ای از معانی ایجاد شده نحوه پوشش آنها، همچنین استفاده از رنگ‌ها، بافت‌ها برای بیان سلیه‌های فردی و به‌چالش کشیدن ترکیب قرارداد‌های زیبایی شناختی از جمله مباحث مطرح شده در این کتاب است.»

او ادامه می‌دهد: «مانتوها، روسری‌ها و کیف‌های دستی با نام‌های تجاری برای نشان دادن تمایز اجتماعی استفاده می‌شوند. مد عفیفانه بیشتر از اینکه، فقط یک حجاب باشد که از سر تا پا را شامل می‌شود، منعکس کننده و ایجاد کننده هنجار‌ها و ایده‌های مرتبط با هویت شخصی، اقتدار اخلاقی و شیوه مصرف است. این بخشی از یک سیستم ارتباطی است که به صورت بومی درک می‌شود و افراد خارج از این سیستم نمی‌توانند به آن، آگاه شوند. هدف این کتاب ایجاد ارتباطی است که به‌طور صریح از چگونگی نظرات زنان مسلمان درباره انواع فشار‌های اخلاقی و زیبایی شناختی رمزگشایی کند و این‌گونه به‌نظر می‌رسد که زندگی مسلمانان را کاملا قانون یا اصول و عقاید دینی محصور نکرده است.»

مد عفیفانه را یک مسئله نمی‌دانم!

بوکار پوشش زنان مسلمان را علیرغم تجارب متفاوتش در سه کشور، به‌عنوان یک مسئله و مشکل درنظر نمی‌گیرد و می‌نویسد: «من پوشش عفیفانه زنان مسلمان را به‌عنوان مشکلی که باید حل شود در نظر نمی‌گیرم؛ اما از خطرات پوشش و مناسک مد عفیفانه، مانند تایید ناخواسته هنجار‌های جنسیتی که با آن مرتبط است، آگاه هستم. در واقع مدعفیفانه سبکی از پوشش است که هم در درون و هم در خارج از جوامع مسلمان بحث‌برانگیز است. در عین حال، مزایایی نیز برای زنان دارد، مانند ایجاد فرصت‌هایی برای مطالبه‌گری نوعی از مهارت‌های مذهبی در جوامع مسلمان و مشارکت کامل در فرهنگ مصرف کنند.»

در بخشی از اثر نویسنده درباره حضورش در ایران و چگونگی پوشش خود نکاتی را شرح داده و دغدغه‌های ذهنی که در این خصوص داشته را نیز با مخاطب در میان گذاشته، ضمن اینکه تفاوت‌هایی بین دو مقطع یاد شده حضورش در تهران می‌نویسد.

گوشه‌هایی از تجارب حضور نویسنده در ایران...

او در جایی از متن با عنوان «مراجع مد عفیفانه در ایران» می‌نویسد: «از میان سه شهر معرفی شده در این کتاب، تهران یگانه شهری است که زنان به حکم قانون موظف به رعایت پوشش اسلامی در فضا‌های عمومی هستند. بااین حال، تاکید بر یک شیوه پوشش خاص، تنها تا حدودی با این قوانین توجیه‌پذیر است. مجموعه‌ای‌از نهاد‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، مذهبی، در کنار برخی افراد با نفوذ در راستای ایجاد اقتدار زیبایی شناختی با یکدیگر تعامل و رقابت دارند که پیامد آن، مدیریت چند لایه پوشش زنان در ایران است. پنج مرجع اصلی که مد عفیفانه را شکل می‌دهند و آن را تنظیم می‌کنند عبارت‌اند از: کارشناسان مذهبی، پلیس امنیت اخلاقی، تبلیغات بصری، طراحان مد و وبلاگ‌های مد. این مراجع گاه یکدیگر را تقویت می‌کنند، اما در مواردی نیز دیدگاه‌های متفاوتی از ظاهر عمومی زنان ارائه می‌دهند.»

نویسنده در بخش دیگری از کتاب درباره تجارب دخترانی که با آنها گفت‌و‌گو کرده صحبت می‌کند و اینکه آنها چه برداشت، احساس، نظر و تجربه‌ای در برخورد با پلیس امنیت اخلاقی داشته‌اند و تلاش کرده این نظرات را دسته بندی کند تا تصویری که جامعه زنان ایرانی از این سازمان دارند، به‌نوعی صورت‌بندی کند. ضمن اینکه تجربه خود نویسنده با یکی از شخصیت‌های دینی در کشور نیز از جمله بخش‌های خواندنی اثر است.

کتاب با تصاویری از منابع مختلف همچون وبلاگ مد تهران تایمز از زنان ایرانی آذین‌بندی شده و نویسنده کوشش کرده پوشش‌های مختلف آنها را به جهان نشان دهد و حتی مقایسه‌ای با زنان در کشور‌های غربی و سایر مسلمانان ارائه دهد. این رویکرد درباره زنان کشور‌های دیگر (اندونزی و ترکیه) نیز تکرار شده است و از این جهت متن با عکس‌های خود در سراسر کتاب خواندن آن را راحت‌تر کرده است.

منبع: فرهیختگان