۵ هزار کنشگر در خط مقدم رسانه

به گزارش مجله خبری نگار/فرهیختگان: در دانشگاه آزاد اسلامی، طرحی با عنوان «کنشگری رسانه دانشگاه» از هفته منتهی به نوروز کلید خورده است؛ طرحی که با هدف شناسایی، سازمان‌دهی و آموزش حدود ۵ هزار دانشجو، استاد و کارمند در حوزه رسانه و فضای مجازی شکل گرفته و قرار است در یک بازه یک تا دو‌ساله به شبکه‌ای فعال از کنشگران رسانه‌ای در سطح استان‌ها و سپس در مقیاس ملی و بین‌المللی تبدیل شود. این طرح در چند مرحله از ظرفیت‌سنجی و تشکیل قرارگاه‌های استانی تا آموزش‌های راهبردی و مهارتی، طراحی کمپین‌های عملیاتی و در نهایت شبکه‌سازی و جریان‌سازی رسانه‌ای پیش می‌رود؛ مسیری که به گفته علیرضا زارع شهرآبادی، مدیرکل تبلیغ و امور دینی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری، دانشگاه را از یک نهاد صرفاً آموزشی به یک بازیگر فعال در میدان رسانه تبدیل می‌کند.

مدیرکل تبلیغ و امور دینی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه آزاد اسلامی، در توضیح چرایی شکل‌گیری این طرح، بحث را از سطح دانشگاه فراتر می‌برد و به مجموعه‌ای از تأکیدات راهبردی در سال‌های اخیر اشاره می‌کند؛ تأکیداتی که به گفته او، در بیانات رهبر شهید انقلاب به‌طورجدی موردتوجه قرار گرفته بود.

او در این چهارچوب به جمله‌ای از رهبر شهید انقلاب در دهه ۹۰ اشاره می‌کند؛ جمله‌ای که می‌گویند: «من اگر رهبر نبودم، رئیس فضای مجازی کشور می‌شدم.» از نگاه او، همین عبارت به‌تنهایی نشان‌دهنده جایگاه ویژه و اولویت‌دار فضای مجازی در منظومه فکری ایشان است.

تأکید بر تغییر رویکرد از دفاع به کنش فعال

زارع شهرآبادی سپس به بخش دیگری از این نگاه در آذر سال گذشته اشاره می‌کند؛ جایی که رهبر شهید انقلاب می‌گویند: «در مواجهه با دشمن، به دفاع از آنچه او شبهه‌آفرینی می‌کند اکتفا نکنید... البته دفاع لازم است، باید شبهه‌آفرینی دشمن را رد کرد، لکن دشمن نقطه‌ضعف زیاد دارد؛ آن نقطه‌ضعف‌ها را هدف قرار بدهید، به آنها هجوم بیاورید.»

او این رویکرد را به‌عنوان تغییری مهم در نوع مواجهه رسانه‌ای تحلیل می‌کند؛ تغییری که بر عبور از حالت صرفاً دفاعی و حرکت به سمت کنش فعال و هدف‌گیری نقاط ضعف تأکید دارد.

به گفته زارع شهرآبادی، جمع‌بندی این دو محور، یعنی اهمیت راهبردی فضای مجازی و ضرورت کنش فعال در آن، امروز به یک وظیفه جدی تبدیل شده است؛ وظیفه‌ای که به باور او، در دانشگاه‌ها به‌ویژه به دلیل ماهیت نخبگانی، باید با جدیت بیشتری دنبال شود. او در ادامه به یک چالش مهم در فضای نخبگانی اشاره می‌کند؛ چالشی که به گفته او، در میان برخی فعالان و دانشجویان حوزه رسانه شکل گرفته بود. در این نگاه، این تصور وجود داشت که «فضای مجازی در اختیار ما نیست و زمین‌بازی توسط دیگران تعریف شده»، بنابراین امکان جریان‌سازی ملی یا بین‌المللی محدود است.

تغییر معادلات در میدان رسانه

زارع شهرآبادی این نگاه را عامل نوعی ناامیدی در بخشی از بدنه علاقه‌مند به فعالیت رسانه‌ای می‌داند؛ ناامیدی که به گفته او، زمینه را برای کم‌تحرکی در این حوزه فراهم کرده بود، تا اینکه تحولات و به‌ویژه فضای جنگ، این تصویر را تا حدی تغییر داد و در همین بستر، یک غلبه جدی در فضای رسانه‌ای شکل گرفت؛ به‌گونه‌ای که هژمونی رسانه‌ای غرب دچار شکست شد. به گفته زارع شهرآبادی واکنش رسانه‌هایی مانند بی‌بی‌سی و گاردین با تیتر‌های مختلف نیز بیشتر به‌عنوان نشانه‌ای از واکنش و نوعی تلنگر درون‌گفتمانی ارزیابی می‌شود. این تجربه از نگاه او نشان داد که بعد از ۴۷ سال، در یک تقابل رسانه‌ای حتی در زمین طرف مقابل نیز امکان اثرگذاری وجود دارد و نتیجه‌ای متفاوت از تصور رایج به دست می‌آید.

برآیند این تجربه‌ها به این سمت رفت که برخی تولیدات رسانه‌ای با هزینه و حمایت حداقلی شکل بگیرد؛ از جمله انیمیشن‌های لگویی که توسط جوانان نسل زد تولید شد. این گروه هم با ذائقه رسانه‌ای تمدن غرب آشنا بودند و هم مهارت تولید محتوا داشتند و توانستند خروجی مؤثری ارائه دهند.

در ادامه همین مسیر، این ضرورت شکل گرفت که ورود به فضای رسانه‌ای بدون شناخت ظرفیت‌های جوانان ممکن نیست. بر همین اساس، از تابستان سال گذشته، موضوع طراحی یک کار جدی رسانه‌ای در اداره کل تبلیغ و امور دینی نهاد مطرح و پیگیری شد. در این فرایند، بررسی‌های میدانی نیز انجام گرفت؛ از ارزیابی مراکز و مجموعه‌های فعال رسانه‌ای که بعضاً ۱۰ تا ۲۰ سال سابقه کار داشتند تا بررسی تجربی ظرفیت‌ها و مدل‌های فعالیت آنها. در نهایت، این مسیر به تدوین یک طرح شش بندی منتهی شد.

ظرفیت‌سنجی؛ سنگ بنای اولیه طرح

نقطه آغاز طرح به مسئله «شناخت ظرفیت‌ها در فضای دانشگاهی» برمی‌گردد؛ بر همین اساس به گفته زارع شهرآبادی یک فرایند ظرفیت‌سنجی طراحی شد و برای آن پرسش‌نامه‌ای در فضای مجازی تعریف شد. در این مرحله، در کنار اطلاعات عمومی و بیوگرافی، مجموعه‌ای از پرسش‌های تخصصی از افراد گرفته شد تا نقش و توانمندی واقعی آنها در فضای رسانه‌ای مشخص شود؛ اینکه فرد در چه حوزه‌ای فعالیت دارد، چه مهارتی دارد و چه نقشی می‌تواند ایفا کند.

به گفته مدیرکل تبلیغ و امور دینی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری این طرح پیش از عید و در ایام تعطیلات ابلاغ شد و در همین بازه زمانی نیز مشارکت گسترده‌ای شکل گرفت. طبق آمار ارائه شده، حدود ۵ هزار نفر در این طرح ثبت‌نام کرده‌اند که نزدیک به ۶۰ درصد آنها دانشجویان، حدود ۲۵ درصد استادان و ۱۵ درصد کارمندان دانشگاه هستند. هرکدام از این افراد نقش‌ها و توانمندی‌های خود را در همان چهارچوب تعریف شده اعلام کرده‌اند. البته این فرایند همچنان در حال ثبت‌نام و تکمیل است و به‌عنوان مرحله نخست طرح در حال پیشرفت محسوب می‌شود.

مرحله دوم؛ شکل‌گیری قرارگاه‌های استانی کنشگری

مرحله دوم با عنوان ایجاد «قرارگاه کنشگری» ذیل دفاتر نهاد نمایندگی در سطح استان‌ها تعریف شده است؛ در جلسات ابتدایی این قرارگاه‌ها، دو هدف اصلی دنبال می‌شود؛ نخست، تکمیل فرایند شناخت افراد؛ چراکه با وجود تکمیل پرسش‌نامه‌ها، همچنان بخشی از ابعاد هویت رسانه‌ای افراد به طور دقیق روشن نشده است. به گفته زارع شهرآبادی بر همین اساس، جلسات قرارگاه‌ها به‌صورت استانی در حال شکل‌گیری است و بخش قابل‌توجهی از آنها حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد تا این مرحله فعال شده‌اند. نکته دوم در این مرحله، شکل‌گیری یک بانک ایده برای پروژه‌های عملیاتی از افراد شرکت‌کننده است. در این رویکرد، قرار نیست ایده‌ها از ستاد مرکزی به استان‌ها ابلاغ شود، بلکه قرارگاه‌های استانی از دل دانشجویان، اساتید و کارمندان، ایده‌های عملیاتی را جمع‌آوری می‌کنند.

مرحله سوم؛ شکل‌گیری کمپین‌های هدفمند

آن طور که مدیرکل تبلیغ و امور دینی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه آزاد اسلامی گفته در مرحله سوم، خروجی ایده‌ها به سمت طراحی کمپین‌های هدفمند و عملیاتی هدایت می‌شود. این کمپین‌ها علاوه بر خروجی رسانه‌ای و قابل‌انتشار، نقش تحلیلی نیز دارند؛ به این معنا که در حین اجرا، نقاط قوت و ضعف آنها نیز مشخص می‌شود. در این مرحله، یک ارزیابی مبتنی بر تحلیل SWOT نیز شکل می‌گیرد؛ به این صورت که هم نقاط قوت و فرصت‌ها و هم نقاط ضعف و تهدید‌ها در جریان اجرای پروژه‌ها شناسایی می‌شود و مبنای اصلاح مسیر قرار می‌گیرد.

مرحله چهارم؛ شبکه‌سازی و نظام مشوق‌ها

بر اساس جمع‌بندی مراحل قبل، مرحله چهارم بر شبکه‌سازی متمرکز است. در این مرحله، هدف ایجاد یک شبکه منعطف و وابسته به هم میان اعضاست، نه یک ساختار سلسله‌مراتبی و صرفاً عمودی. در این چهارچوب، تأکید بر این است که هر عضو در شبکه علاوه بر دریافت، نقش اثرگذاری نیز داشته باشد؛ به این معنا که رابطه‌ها دوطرفه و تعاملی تعریف می‌شود. هم‌زمان، نظام آموزشی و نظام مشوق‌ها نیز برای این شبکه طراحی می‌شود. آموزش‌ها بر اساس نقاط ضعف شناسایی‌شده در مراحل قبل ارائه می‌شود و مشوق‌ها نیز با هدف حفظ انسجام شبکه و افزایش انگیزه مشارکت تعریف می‌شوند.

آموزش در طرح کنشگری رسانه دانشگاه

در ادامه اجرای طرح «کنشگری رسانه دانشگاه»، بخش آموزش به‌عنوان یکی از محور‌های اصلی تعریف شده و هم اکنون مراحل مختلف آن در حال تدوین و اجراست. این بخش در چند سطح طراحی شده تا هم مدیران راهبری و هم بدنه کنشگران رسانه‌ای را پوشش دهد.

در گام نخست، آموزش‌های راهبردی برای رؤسای شورا‌های راهبری استان‌ها و اعضای این شورا‌ها در نظر گرفته شده است؛ شورایی که از میان استادان و کارکنان دانشگاه و ذیل دفاتر نهاد تشکیل شده و وظیفه هدایت جمعیت کنشگران را بر عهده دارد. این افراد نیاز به آموزش‌هایی دارند؛ از جمله اینکه شبکه چیست، در یک شبکه رسانه‌ای چه نقش‌هایی تعریف می‌شود، پیشران شبکه چه کسی است، سفیر شبکه به چه معناست و کاربران پویا چه جایگاهی دارند، همچنین نقش‌های ده‌گانه در این ساختار تعریف شده و در جلسات آموزشی برای اعضا تشریح شده است.

در ادامه این مسیر، سرفصل‌های دیگری نیز برای آموزش راهبری در حال طراحی است؛ از جمله نظام‌نامه آموزشی رسانه، مدیریت مخاطب، رهبری گروه و سایر مباحث مرتبط. در مجموع حدود ۷ تا ۱۰ سرفصل اصلی برای این بخش در نظر گرفته شده که قرار است به‌صورت مرحله‌ای ارائه شود تا اعضای راهبری با یک افق مشترک فعالیت کنند.

آموزش کنشگران رسانه‌ای

بخش دوم آموزش‌ها مربوط به بدنه کنشگران است؛ همان حدود ۵ هزار نفری که در مرحله ظرفیت‌سنجی ثبت‌نام کرده‌اند. ۲۴ سرفصل تدوین شده که پلتفرم‌های مختلف از جمله اینستاگرام و سایر شبکه‌های اجتماعی را شامل می‌شود. تاکنون حدود ۳۰۰ فایل آموزشی در این زمینه تدوین و آماده شده است.

این محتوا‌ها به‌صورت چندرسانه‌ای طراحی شده‌اند؛ شامل متن، پاورپوینت، پادکست و کلیپ‌های آموزشی. کلیپ‌ها معمولاً کوتاه، کاربردی و بین ۵ تا ۱۵ دقیقه هستند و هر مهارت را از سطح پایه تا پیشرفته آموزش می‌دهند. آن‌طور که زارع شهرآبادی گفته برای اطمینان از انسجام و اثربخشی آموزش‌ها، این محتوا‌ها در حال بارگذاری در یک سامانه مجازی هستند که طی ۱۰ تا ۱۴ روز آینده عملیاتی خواهد شد. در این سامانه، کاربران به ۲۴ فصل دسترسی خواهند داشت و میزان یادگیری و پیشرفت آنها نیز قابل رصد و ارزیابی خواهد بود.

در ادامه اجرای طرح «کنشگری رسانه دانشگاه»، ستاد مرکزی در بخش اجرایی ورود مستقیم ندارد و اجرای بخش‌های مختلف به استان‌ها واگذار شده است. در این ساختار، ۲۴ سرفصل آموزشی و ۲۴ ساعت آموزش تعریف شده و هر استان مسئول مدیریت و اجرای این دوره‌هاست.

تدوین آموزش‌های معرفتی و محتوایی

نکته مهم در این مرحله، تعریف «منتور» برای هر سرفصل آموزشی است. برای هر بخش، یک استاد یا فرد متخصص رسانه‌ای از همان استان به‌عنوان منتور تعیین می‌شود. در این ساختار، افراد در حین آموزش می‌توانند پرسش‌های خود را از منتور مطرح کنند. در پایان هر سرفصل نیز یک پروژه عملیاتی تعریف می‌شود و پس از ارائه و ارزیابی آن، گواهی پایان دوره برای کنشگر صادر می‌شود. در کنار آموزش‌های مهارتی، بخش دیگری از آموزش‌ها با عنوان آموزش‌های معرفتی و محتوایی در حال تدوین است. در این بخش، نگاه بر این است که فضای مجازی در کنار فرصت‌های گسترده، تهدید‌هایی دارد و لازم است در کنار مهارت‌آموزی، جهت‌دهی محتوایی و فکری نیز تقویت شود.

به گفته مدیرکل تبلیغ و امور دینی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری برآورد اولیه این است که در بازه زمانی یک تا دو سال، این شبکه‌ها در استان‌ها به مرحله تثبیت برسند؛ به‌گونه‌ای که هم زمان با آموزش، کمپین‌های عملیاتی نیز اجرا شود. در این فرایند، نقاط ضعف شناسایی شده و آموزش‌ها بر همان اساس تکمیل می‌شوند.

پس از این دوره، طرح وارد مرحله‌ای می‌شود که هدف آن اتصال شبکه‌ها به یکدیگر و شکل‌گیری جریان‌سازی در سطح ملی و بین‌المللی است؛ جریانی که قرار است در چهارچوب دانشگاه آزاد اسلامی و حتی فراتر از آن اثرگذاری داشته باشد.

مرحله نهایی نیز به نظارت و ارزیابی مستمر اختصاص دارد؛ بخشی که به‌عنوان رکن ثابت طرح در نظر گرفته شده و در تمام مراحل، روند اجرا و اثربخشی برنامه‌ها را پایش می‌کند.