۸ پیشنهاد برای کوتاه‌تر شدن لیسانس

به گزارش مجله خبری نگار، دوره کارشناسی در نظام آموزشی ایران به شکلی ثابت ۴ساله تعریف شده است، درحالی‌که در بسیاری از کشور‌های پیشرفته جهان، این دوره بسیار کوتاه‌تر بوده و دانشجویان طی ۲ تا ۳ سال فارغ‌التحصیل می‌شوند. طولانی‌بودن این مسیر ۴ساله در ایران باعث شده است تا جوانان دیرتر وارد بازار کار شوند و بخشی از انگیزه و بازدهی خود را از دست بدهند. بنابراین، ضرورت تغییر در این ساختار و کاهش زمان تحصیل بیش‌ازپیش احساس می‌شود. به همین دلیل کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی اقدام به تهیه گزارشی راهبردی تحت عنوان بسته سیاستی و اجرایی راهکار‌های کاهش طول سنوات مجاز دوره تحصیلی در نظام آموزش عالی ایران کردند که در آن علاوه بر مشخص‌کردن الگو‌های موفق بین‌المللی، هشت طرح کلیدی با الهام از این الگو‌ها در راستای کاهش سنوات تحصیلی پیشنهاد شده که «فرهیختگان» به واکاوی آن پرداخته که در ادامه از نظر می‌گذرانید.

تأخیر در ورود به بازار کار نتیجه الگو‌های سنتی آموزش

طول دوره تحصیل، خصوصاً در مقطع کارشناسی، از اصلی‌ترین معیار‌ها برای ارزیابی عملکرد دانشگاه‌ها به شمار می‌رود. درحالی‌که بسیاری از کشور‌های دنیا با اصلاح در شیوه‌های مدیریتی و کوتاه‌تر کردن زمان تحصیل، به اقتصاد و رقابت‌پذیری بین‌المللی خود کمک کرده‌اند، در داخل کشور همچنان از الگو‌های سنتی استفاده می‌شود. به عقیده کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس، ادامه این روند باعث تحمیل هزینه‌های مالی زیاد به خانواده‌ها و دانشگاه‌ها، سوق یافتن دانشجویان به مشاغل پاره‌وقت و محرومیت بازار کار از حضور به‌موقع نیرو‌های جوان و متخصص شده است. به همین دلیل، بررسی راهکار‌های علمی برای کاهش طول دوره تحصیلی، بدون کاهش کیفیت آموزشی و مأموریت تربیت نیروی متخصص، به موضوعی مهم در حکمرانی آموزش عالی تبدیل شده است. براین‌اساس، به عقیده کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، راهکار‌های پیشنهادی باید جامع، مبتنی بر الگو‌های موفق بین‌المللی و متناسب با نیاز‌های فرهنگی و مأموریت‌های تربیتی دانشگاه‌های کشور باشند.

پل میان مدرسه و دانشگاه راهکار کلیدی برای کاهش سنوات تحصیل

یکی از محور‌های کلیدی که در تحلیل کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی موردتوجه قرار گرفته، ضرورت بازنگری در ساختار نظام آموزشی کشور به‌عنوان پیش‌زمینه کاهش سنوات تحصیلی است. زیرا به عقیده این کارشناسان، نمی‌توان بدون در نظر گرفتن پیوند میان دوران مدرسه و دانشگاه، نگاهی واقع‌بینانه به طول دوره کارشناسی داشت. بررسی‌های انجام شده روی تجربیات هشت کشور نشان می‌دهد هرگاه نظام آموزش پیش‌دانشگاهی به شکلی بهینه و تخصصی طراحی شود، زمان تحصیل در مقطع عالی کاهش می‌یابد. برای مثال در کشور‌های آلمان و هلند تفکیک مسیر‌های تحصیلی در سال‌های پایانی مدرسه، دانش‌آموزان را برای ورود به مباحث پیشرفته دانشگاهی آماده می‌کند. یا تجربه سیستم باکالوریا در فرانسه با ایجاد سطح علمی یکنواخت در میان ورودی‌ها، از اتلاف وقت دانشگاه برای همسان‌سازی دانشجویان جلوگیری می‌کند. همچنین سیستم‌های مبتنی بر شایستگی در کشور‌های بریتانیا و استرالیا در جهت شفاف‌سازی توانمندی‌های دانش‌آموزان، به دانشگاه اجازه می‌دهد بدون وقفه بر محتوای تخصصی تمرکز کند. یا در کشور‌های مالزی و هند ایجاد چهارچوب‌های صلاحیت ملی به‌منظور جلوگیری از هم‌پوشانی و تکرار محتوای درسی مدرسه در دانشگاه، به‌عنوان یک راهکار مؤثر ارزیابی شده است. البته در این گزارش به چالش‌های سیستم غیرمتمرکز کانادا نیز توجه شده که به دلیل ناهماهنگی در استاندارد‌ها، ممکن است منجر به طولانی‌شدن سنوات شود. در نهایت به پیشنهاد کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، راهکار اساسی برای مدیریت سنوات در ایران، ایجاد یک همسویی ساختاری و محتوایی میان آموزش‌های دوران دبیرستان و دانشگاهی است؛ به‌گونه‌ای که سال‌های اولیه دانشگاه صرف تکرار مباحث قبلی نشود.

نقشه راه جهانی برای کوتاه‌کردن سنوات تحصیلی

امروزه کوتاه‌کردن زمان تحصیل در دانشگاه‌ها به یک اولویت کلیدی در نظام‌های آموزشی پیشرو جهان تبدیل شده است؛ چراکه این اقدام علاوه بر ارتقای بازدهی نظام آموزشی، بستر لازم برای ورود سریع‌تر جوانان به بازار کار و مشارکت در چرخه اقتصادی را فراهم می‌کند. بررسی‌های کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نشان می‌دهد در نظام آموزشی کشور‌های موفق جهان، به‌طورکلی از ۴ الگوی محوری برای کاهش سنوات تحصیلی استفاده می‌شود.

۱- الگوی اصلاح ساختاری (اروپایی)

یکی از مهم‌ترین روش‌هایی که در دنیا برای کاهش زمان تحصیل استفاده می‌شود، الگوی اصلاح ساختاری (اروپایی) است. بر اساس این الگو، کشور‌های اروپایی با اتکا به فرایند بولونیا، بازطراحی کامل ساختار آموزش عالی را دنبال کرده و با استقرار نظام سه‌چرخه‌ای، دوره کارشناسی را به سه سال و ۱۸۰ واحد کاهش داده‌اند. این الگو در آلمان به پودمانی‌سازی دروس و تعریف دقیق‌تر نتایج یادگیری منجر شده است؛ روشی که به عقیده کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، موجب شفافیت مدارک در سطح اروپا، افزایش تبادل دانشگاهی و ورود زودهنگام فارغ‌التحصیلان به بازار کار می‌شود. بااین‌حال، گزارش‌ها نشان می‌دهد فشردگی برنامه‌ها، افزایش بار اداری برای اساتید و سطحی شدن برخی دروس، چالش‌هایی را ایجاد کرده است. فرانسه نیز با هدف همسویی با استاندارد‌های اروپایی از این ساختار پیروی کرده و دوره کارشناسی آن به‌گونه‌ای طراحی شده است که با گذراندن ۱۸۰ واحد طی سه سال، فرایند ورود فارغ‌التحصیلان به بازار کار شتاب بیشتری بگیرد. ازسوی‌دیگر، کشور هلند با بهره‌گیری از این الگو و یک ساختار دوقطبی، میان دانشگاه‌های تحقیقاتی و علوم کاربردی تفکیک قائل شده است؛ به‌طوری‌که دوره‌های تحقیقاتی بر مبنای استاندارد سه‌ساله و ۱۸۰ واحد تنظیم شده؛ اما در بخش علوم کاربردی به دلیل ضرورت‌های حرفه‌ای و کارآموزی‌های اجباری، این دوره چهار‌ساله و ۲۴۰ واحد باقی مانده است.

۲- الگوی رقابتی-بازارمحور

تمرکز اصلی این روند بر ارائه دوره‌های شتاب‌دهنده در کنار مسیر‌های سنتی است که با هدف کاهش هزینه‌های دانشجویی و پاسخگویی سریع به نیاز‌های بازار کار، از طریق فشرده‌سازی محتوا و حذف تعطیلات طولانی میان‌نیمسال، مدت تحصیل را به دو الی سه سال کاهش داده است. این مدل در بریتانیا بدون تغییر در ساختار کلی، بر توسعه دوره‌های فشرده دو‌ساله با هدف ایجاد جذابیت برای متقاضیان شاغل و کاهش بار مالی دانشجویان متمرکز شده است. این الگوبرداری هرچند منجر به صرفه‌جویی مالی و افزایش بازگشت سرمایه می‌شود؛ اما چالش‌هایی مانند فشار تحصیلی مضاعف و احتمال کاهش فرصت‌های کارآموزی را به همراه دارد. ازسوی‌دیگر، استرالیا نیز دوره‌های کارشناسی دو‌ساله را در دستور کار قرار داده که بر اساس آن، محتوای آموزشی حفظ شده و تنها زمان‌بندی ارائه دروس فشرده‌تر شده است. به پیشنهاد کارشناسان، الگوبرداری از انعطاف ساختاری استرالیا می‌تواند مسیری برای کاهش موانع مالی و ورود زودهنگام فارغ‌التحصیلان به بازار کار باشد. همچنین نظام غیرمتمرکز کانادا با رسمیت بخشیدن به دوره‌های سه‌ساله، ایجاد مسیر‌های انتقال واحد از کالج به دانشگاه و استفاده از برنامه‌های تابستانه و آموزش ترکیبی حضوری-مجازی، به سمت کاهش سنوات تحصیلی حرکت کرده است.

۳- الگوی فراگیر-انعطاف‌پذیر

سومین الگوی جهانی در نظام آموزش عالی، الگوی فراگیر-انعطاف‌پذیر است که با اتکا به سیاست ملی آموزش ۲۰۲۰، مدلی نوآورانه و دانشجومحور را ارائه کرده است. این الگو که در کشور هند به کار گرفته شده، دارای ویژگی‌هایی مانند طراحی ساختار چندخروجی در مقطع کارشناسی است. در این کشور، ساختار سنتی سه‌ساله به نظامی منعطف تبدیل شده است که بر اساس آن، به دانشجو پس از یک سال تحصیل گواهی، پس از دو سال دیپلم و پس از سه سال مدرک کارشناسی داده می‌شود؛ همچنین دوره چهارساله نیز به‌عنوان کارشناسی پژوهشی تعریف شده است. هدف اصلی این الگو افزایش نرخ ثبت‌نام ناخالص و کاهش آمار ترک تحصیل از طریق ایجاد انعطاف در نظام آموزشی است.

۴- الگوی تدریجی-بهینه‌ساز

چهارمین مدل، تحت عنوان الگوی تدریجی-بهینه‌ساز است. این الگو با اتخاذ رویکردی محتاطانه، کاهش طول دوره تحصیلی را نه از طریق حذف اجباری زمان، بلکه از مسیر تقویت سیستم‌های انتقال واحد و به‌رسمیت‌شناختن آموخته‌های قبلی دنبال می‌کند و بر یادگیری مبتنی بر نتیجه و مهارت‌محوری متمرکز است. بهره‌گیری از این الگو می‌تواند بستری فراهم کند تا دانشجویان بر اساس توانمندی‌های پیشین و سطح یادگیری خود، مسیر کوتاه‌تری را برای فارغ‌التحصیلی طی کنند. در همین راستا، نظام آموزش عالی مالزی با الهام از این الگو، دوره‌های کارشناسی خود را به‌صورت منعطف و بین ۳ تا ۴ سال تعریف کرده است. در این کشور، رشته‌های حوزه علوم‌انسانی عموماً در ۳ سال و رشته‌های فنی، مهندسی و پزشکی در چهار سال ارائه می‌شوند؛ همچنین مقاطع تحصیلات تکمیلی نیز به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که دوره کارشناسی‌ارشد بین ۱ تا ۲ سال و دکتری پژوهشی حداقل ۳ سال به طول می‌انجامد.

۸ راهکار عملیاتی برای کاهش زمان تحصیل

برای کاهش طول سنوات مجاز دوره تحصیلی در نظام آموزش عالی کشور، یک بسته پیشنهادی سیاستی یکپارچه از سطح کلان تا اجرایی توسط کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی طراحی شده است که می‌تواند بستر لازم را برای تفویض اختیار به دانشگاه‌ها و حرکت به سمت یک نظام آموزشی انعطاف‌پذیر فراهم کند.

۱- اولین مورد در این بسته، تفویض اختیار به دانشگاه‌ها برای تصمیم‌گیری در خصوص اجرای فرایند کاهش طول دوره‌های تحصیلی است. با توجه به تنوع مأموریت‌ها، تفاوت در زیرساخت‌ها و نیاز‌های متغیر منطقه‌ای در ایران، ضروری است سازوکاری طراحی شود که بر اساس آن، استقلال دانشگاهی در تصمیم‌گیری‌های مربوط به طول دوره‌های تحصیلی به رسمیت شناخته شود. براین‌اساس، پیشنهاد شده دانشگاه‌هایی که طبق شاخص‌های معتبری مانند رتبه‌بندی‌های داخلی، توان علمی هیئت‌علمی و غنای زیرساخت‌های آموزشی واجد صلاحیت شناخته می‌شوند، اختیار بازنگری و بهینه‌سازی سنوات تحصیلی در رشته‌های خود را داشته باشند. این تفویض اختیار به دانشگاه‌ها اجازه می‌دهد تا با در نظر گرفتن ماهیت هر رشته و تقاضای بازار کار در منطقه جغرافیایی خود، طول دوره و سرفصل‌های آموزشی را به‌گونه‌ای بازآرایی کنند که در عین حفظ کیفیت و عمق علمی، از اتلاف منابع مالی و زمانی جلوگیری شود.

۲- دومین مورد، سبک‌سازی بار آموزش عالی به‌واسطه بازنگری اساسی در برنامه‌های درسی است. تحقق هدف کاهش سنوات تحصیلی، نیازمند یک تحول ساختاری در محتوای آموزشی است. در این راستا، به پیشنهاد کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تدوین چهارچوب ملی صلاحیت‌های آموزش عالی ایران با الگوبرداری از تجارب موفق جهانی مانند مالزی و استرالیا ضروری است. این چهارچوب باید به‌گونه‌ای طراحی شود که نتایج یادگیری مورد انتظار در هر مقطع را به‌طور شفاف تبیین کرده و مبنایی برای بازنگری اساسی در سرفصل‌های دروس قرار گیرد. در این مسیر، به عقیده کارشناسان، شناسایی و حذف دروس تکراری یا غیرضروری که تأثیر مستقیمی بر مهارت‌های تخصصی دانشجو ندارند، در اولویت قرار دارد.

۳- استقرار سامانه یکپارچه انتقال واحد و برنامه‌ریزی تحصیلی نیز سومین مورد است. یکی از موانع اصلی در طولانی شدن سنوات تحصیلی، چالش‌های اداری و عدم تطابق واحد‌های درسی در جابه‌جایی‌های دانشجویی است. در این راستا، به پیشنهاد کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، طراحی و ایجاد سامانه ملی یکپارچه انتقال واحد‌های درسی ضرورت داشته و این سامانه باید با تعریف استاندارد‌های مشترک، امکان جابه‌جایی دانشجو میان مؤسسات آموزشی مختلف را بدون اتلاف وقت و منابع فراهم کند. البته از ویژگی‌های کلیدی این زیرساخت، وجود بانک اطلاعاتی جامع از دروس معادل و سازوکار هوشمند برای تطبیق خودکار واحدهاست که مانع از تکرار دروس گذرانده شده می‌شود. همچنین هم‌زمان با این اقدام، استقرار سامانه مشاوره تحصیلی هوشمند می‌تواند تحولی در مدیریت مسیر تحصیلی دانشجویان ایجاد کند. این سامانه با ارائه نقشه‌های راه شخصی‌سازی‌شده و تضمین ارائه به‌موقع دروس پیش‌نیاز و اصلی، از توقف‌های ناخواسته در فرایند فارغ‌التحصیلی جلوگیری می‌کند.

۴- چهارمین پیشنهاد، اجرای نظام آموزشی انعطاف‌پذیر و پذیرش الگو‌های متنوع آموزشی است. این راهکار در جهت پاسخگویی به تفاوت‌های فردی دانشجویان، بر اجرای نظام سه نیم‌ساله در دانشگاه‌ها و رسمیت بخشیدن به دوره‌های فشرده و تسریع‌شده تأکید دارد. به پیشنهاد کارشناسان مرکز پژوهش‌ها، این الگو که مشابه تجربه‌های موفق در بریتانیا و استرالیاست، به دانشجویان مستعد اجازه می‌دهد مسیر تحصیلی خود را در زمانی کوتاه‌تر طی کرده و زودتر از موعد فارغ‌التحصیل شوند. در کنار این موضوع، توسعه زیرساخت‌های آموزش ترکیبی حضوری و آنلاین و به‌رسمیت شناختن آموخته‌های قبلی از طریق دوره‌های کارآموزی، گواهینامه‌های حرفه‌ای و آزمون‌های سنجش صلاحیت، تکمیل‌کننده این زنجیره خواهد بود. به گفته این کارشناسان، چنین رویکردی بستری فراهم می‌کند تا هر دانشجو متناسب با سرعت یادگیری و شرایط فردی خود، مسیر تحصیلی‌اش را بهینه‌سازی کند.

۵- پنجمین پیشنهاد، تقویت پیوند با صنعت و استقرار نظام تأمین مالی مبتنی بر عملکرد است که یکی از عوامل کلیدی در کاهش سنوات تحصیلی، کاربردی‌سازی محتوا و کاهش فاصله مهارتی است. به پیشنهاد کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ایجاد پیوند عملی میان دانشگاه و بخش صنعت از طریق کارآموزی‌های هدفمند و مشارکت مستقیم نهاد‌های صنعتی در بازنگری برنامه‌های درسی، منجر به حذف دروس صرفاً نظری و تمرکز بر نیاز‌های واقعی بازار کار می‌شود. این مدل که مشابه تجربه موفق کشور هلند است، بودجه‌ریزی دانشگاه‌ها را به شاخص‌هایی مانند نرخ فارغ‌التحصیلی به‌موقع، اشتغال‌پذیری فارغ‌التحصیلان و رضایت کارفرمایان مشروط می‌کند.

۶- ششمین مورد، استقرار نظام مدرک پلکانی و ایجاد خروجی‌های منعطف تحصیلی است؛ الگویی که موجب افزایش انعطاف‌پذیری نظام آموزش عالی و کاهش نرخ انصراف می‌شود. به پیشنهاد کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، در این مدل دانشجو پس از گذراندن ۹۰ واحد درسی، موفق به دریافت گواهی صلاحیت حرفه‌ای می‌شود و می‌تواند در صورت تمایل، با یک وقفه کوتاه وارد بازار کار شود. این رویکرد به دانشجویان، به‌ویژه افراد شاغل یا دارای محدودیت مالی، اجازه می‌دهد پس از تثبیت جایگاه شغلی خود، دوباره به دانشگاه بازگشته و با گذراندن واحد‌های باقی‌مانده، مدرک کارشناسی خود را دریافت کنند.

۷- هفتمین پیشنهاد، اجرای طرح فرصت تحصیلی تابستانی بین‌دانشگاهی است. این طرح با هدف جلوگیری از طولانی شدن سنوات تحصیلی به دلیل محدودیت ظرفیت دروس، از طریق برگزاری دوره‌های فشرده تابستانی با همکاری شبکه‌ای دانشگاه‌ها در هر منطقه اجرا می‌شود. به پیشنهاد کارشناسان مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، این طرح با تمرکز بر دروس عمومی و پایه که دارای سرفصل‌های مشترک ملی هستند، به دانشجویان اجازه می‌دهد دروس معوق یا پیش‌نیاز خود را در دانشگاه‌های هم‌جوار بگذرانند. طرحی که از توقف تحصیلی دانشجویان به دلیل چالش‌های ظرفیت‌سازی در دانشگاه مبدأ جلوگیری می‌کند.

۸- هشتمین پیشنهاد، طراحی مسیر‌های تحصیلی متنوع برای استعداد‌های درخشان و متقاضیان واجد شرایط است. ایجاد مسیر‌های ویژه تحصیلی برای دانشجویان ممتاز، یکی دیگر از راهکار‌های کلیدی در بهینه‌سازی سنوات محسوب می‌شود. به پیشنهاد کارشناسان، نخبگان تحصیلی باید اجازه داشته باشند با سقف واحد بالاتر در هر نیمسال، شرکت در دوره‌های فشرده و جایگزینی پروژه‌های تحقیقاتی کاربردی به جای دروس اختیاری، دوره کارشناسی را در بازه‌ای کوتاه‌تر مثلاً ۲.۵ سال به پایان برسانند. این طرح نه‌تنها بهره‌وری نخبگان را افزایش می‌دهد، بلکه به‌عنوان یک الگوی موفقیت، انگیزه سایر دانشجویان را نیز تقویت خواهد کرد.

منبع: فرهیختگان-پریا ناصری