حرمت علم و اخلاق در این دانشگاه معنایی ندارد!

به گزارش مجله خبری نگار، دانشگاه‌ها در بسیاری از کشور‌ها فقط مراکز آموزشی نیستند، بلکه به‌عنوان یکی از موتور‌های اصلی تولید فناوری و نوآوری عمل می‌کنند. در برخی اکوسیستم‌های علمی و صنعتی، ارتباط میان دانشگاه، صنعت و نهاد‌های دفاعی به‌گونه‌ای سازمان‌یافته که جریان دانش و فناوری میان این سه حوزه به شکل مستمر برقرار است. بررسی نمونه‌هایی از این الگو نشان می‌دهد دانشگاه‌ها می‌توانند نقش مهمی در توسعه فناوری‌های پیشرفته با کاربرد‌های دوگانه - یعنی هم تجاری و هم دفاعی - ایفا کنند. اسرائیل که اغلب با عنوان «ملت استارتاپ» (Start-Up Nation) شناخته می‌شود، مدیون موفقیت چشمگیر خود در فناوری‌های پیشرفته، همکاری ساختاریافته و تنگاتنگ میان سه رکن اصلی است؛ دانشگاه‌ها، ارتش (به‌ویژه یگان‌های سایبری و فناوری) و صنایع دفاعی - امنیتی. آنچه این اکوسیستم را از بسیاری از کشور‌ها متمایز می‌سازد، نه صرفاً حجم سرمایه‌گذاری، بلکه طراحی نهادی و فرهنگی آن است که «جریان دوسویه» نخبگان، ایده‌ها و فناوری‌ها را میان محیط آکادمیک و بخش امنیت ملی تسهیل می‌کند.

دانشگاه‌های مادر اسرائیل - از جمله تخنیون (مؤسسه فناوری اسرائیل)، دانشگاه تل‌آویو، دانشگاه عبری اورشلیم و دانشگاه بن‌گوریون - تنها مراکز آموزش و پژوهش محض نیستند. آنها به‌عنوان زیست‌بوم‌های اصلی پرورش ایده‌های بنیادین عمل می‌کنند که بعد‌ها به فناوری‌های دوگانه (تجاری - دفاعی) تبدیل می‌شوند. ساختار‌های واسطی مانند اداره تحقیق‌وتوسعه وزارت دفاع (MAFAT)، اداره ملی سایبری (INCD) و برنامه‌های کنسرسیومی دولتی (مانند MAGNET) بودجه‌های بلندمدت را در اختیار محققان قرار می‌دهند تا پروژه‌هایی با کاربرد‌های مشخص نظامی - از رمزنگاری کوانتومی تا رادار‌های دیوارنفوذ و سیستم‌های تشخیص چهره - را توسعه دهند. در یادداشت پیش رو، نمونه‌های شاخصی از افراد کلیدی، شرکت‌های زایشی و مراکز تحقیقاتی مشترک معرفی می‌شوند که نشان می‌دهند چگونه دانشگاه‌های اسرائیل به‌عنوان موتور محرکه پشت‌صحنه صنایع نظامی و امنیتی این کشور عمل می‌کنند. این نمونه‌ها گویای آن است که در اسرائیل، مرز میان «تحقیق بنیادین آکادمیک» و «توسعه سامانه‌های دفاعی» عمداً ناپایدار و سیال نگه داشته شده است تا سرعت نوآوری و برتری تکنولوژیک در تغذیه ماشین کشتار رژیم صهیونیستی حفظ شود.

در چنین ساختاری، یکی از مهم‌ترین حلقه‌های اتصال، پژوهشگران و استادانی هستند که تجربه همکاری با صنعت و نهاد‌های دولتی را دارند. این افراد اغلب علاوه بر فعالیت‌های دانشگاهی، در تدوین سیاست‌های فناوری، راه‌اندازی شرکت‌های فناور و هدایت پروژه‌های تحقیقاتی مشارکت می‌کنند. برای نمونه، برخی استادان حوزه امنیت سایبری و علوم رایانه علاوه بر تدریس و تحقیق، در طراحی راهبرد‌های ملی فناوری یا تأسیس مراکز تحقیقاتی تخصصی نقش دارند. حضور این افراد سبب می‌شود دانش تولیدشده در دانشگاه‌ها سریع‌تر به کاربرد‌های نظامی و امنیتی منتقل شود. علاوه بر این، پدیده «جابه‌جایی نقش» میان فرماندهان بازنشسته یگان‌های نخبه (به‌ویژه واحد ۸۲۰۰) و کرسی‌های دانشگاهی یا صندلی مدیریت در شرکت‌های زایشی (Spin-offs) به یک هنجار تبدیل شده است. این افراد - مانند پروفسور اسحاق بن‌اسرائیل یا نداو زافریر - پل‌های زنده‌ای هستند که تجربیات عملیاتی را به آزمایشگاه‌های تحقیقاتی و سپس به صنایع نظامی و امنیتی رژیم می‌آورند. در مقابل، اساتید دانشگاه نیز به‌عنوان مشاوران ارشد یا بنیان‌گذاران استارتاپ‌های امنیتی، مستقیماً در حل مسائل دفاعی مشارکت می‌کنند. نمونه‌ای از چهره‌های شاخص رژیم صهیونیستی که در چنین پیوندی میان دانشگاه و بخش‌های فناوری و امنیتی نقش داشته‌اند در جدول زیر آمده است.

یکی دیگر از ابزار‌های مهم در این فرایند، شکل‌گیری شرکت‌های زایشی یا «اسپین‌آف» است. این شرکت‌ها معمولاً بر پایه نتایج تحقیقات دانشگاهی تأسیس می‌شوند و فناوری‌های توسعه‌یافته در آزمایشگاه‌های دانشگاهی را به محصولات کاربردی تبدیل می‌کنند. بسیاری از این فناوری‌ها در ابتدا برای بازار‌های تجاری مانند خودرو‌های هوشمند، سامانه‌های نظارتی یا امنیت شبکه طراحی می‌شوند؛ اما به دلیل ماهیت فناورانه آنها، امکان استفاده در حوزه‌های دفاعی و امنیتی نیز وجود دارد. به همین دلیل مرز میان فناوری‌های تجاری و نظامی در چنین اکوسیستم‌هایی بسیار باریک است و یک فناوری می‌تواند در هر دو حوزه به کار گرفته شود. نمونه‌هایی از شرکت‌های زایشی که از محیط‌های دانشگاهی رژیم صهیونیستی شکل گرفته و فناوری‌های آنها کاربرد‌های دوگانه پیدا کرده است در جدول زیر قابل‌مشاهده است.

در کنار شرکت‌های نوپا، مراکز تحقیقاتی مشترک نیز نقش مهمی در پیوند دانشگاه و صنعت دارند. این مراکز اغلب با حمایت دولت یا با مشارکت شرکت‌های بزرگ فناوری و صنایع پیشرفته ایجاد می‌شوند و به پژوهش در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، رمزنگاری، امنیت سایبری، حسگر‌های پیشرفته و سامانه‌های خودکار می‌پردازند. در این مراکز، دانشجویان، استادان و متخصصان صنعتی به‌صورت مشترک روی پروژه‌هایی کار می‌کنند که نتایج آنها می‌تواند در زیرساخت‌های حیاتی، صنایع پیشرفته و گاه در سامانه‌های دفاعی مورداستفاده قرار گیرد. نمونه‌هایی از مراکز و برنامه‌های همکاری رژیم صهیونیستی در جدول زیر آمده است.

در سطح کلان، دولت‌ها نیز با ایجاد برنامه‌های حمایتی و تأمین بودجه تحقیقاتی، این ارتباط را تقویت می‌کنند. نهاد‌های دولتی مرتبط با تحقیق‌وتوسعه معمولاً پروژه‌های دانشگاهی را که قابلیت کاربرد صنعتی یا امنیتی دارند حمایت مالی می‌کنند و از طریق برنامه‌های مشترک دانشگاه - صنعت زمینه انتقال فناوری را فراهم می‌سازند. چنین سیاست‌هایی موجب می‌شود یافته‌های علمی سریع‌تر از محیط دانشگاه به بازار و صنایع پیشرفته منتقل شود. نمونه‌ای از این نهاد‌های تسهیل‌کننده رژیم صهیونیستی در جدول زیر آمده است.

تجربه اکوسیستم اسرائیل نشان می‌دهد که دانشگاه‌ها می‌توانند نقش محوری در تغذیه ماشین کشتار صنایع نظامی و امنیتی داشته باشند. آنها با تربیت نیروی انسانی متخصص، تولید دانش پایه و ایجاد شرکت‌های زایشی، مسیر تبدیل علم به فناوری‌های نظامی را هموار می‌سازند. این پیوند نزدیک میان دانشگاه، صنعت و نهاد‌های دولتی زمینه‌ساز فناوری‌هایی با کاربرد‌های گسترده می‌شود. اما این توانمندی علمی - فناوری، وقتی در خدمت اهداف صرفاً نظامی و جنگی قرار گیرد یا از نظارت اخلاقی و تعهدات بین‌المللی بی‌بهره باشد، می‌تواند تهدیدآفرین شود. میراث تمدن ایرانی - اسلامی به ما می‌آموزد که علم باید در خدمت صلح، عدالت و کرامت انسانی باشد. ازاین‌رو، رژیم صهیونیستی هنگام بهره‌گیری از ظرفیت دانشگاه‌های خود برای تقویت صنایع نظامی، باید به‌روشنی پاسخگوی این پرسش باشد که آیا همکاری دانشگاه‌های رژیم با ماشین کشتار صنایع نظامی، حرمت علم و نهاد دانشگاه را به‌عنوان میراث جهانی حفظ می‌کند؟ آیا با موازین اخلاقی و معاهدات بین‌المللی سازگار است؟

منبع: فرهیختگان-امیر ماندگار، کارشناس ارشد سیاست‌گذاری علم‌وفناوری