ماجرای فراموشی یک قانون و هوای ناپاک

به گزارش مجله خبری نگار، طبق آمار وزارت بهداشت هر ساعت هفت نفر در ایران به خاطر آلودگی هوا جانشان را از دست می‌دهند؛ یعنی سالانه حدود ۵۹ هزار نفر! البته این آمار تکان‌دهنده مربوط به سال گذشته است، اما به هر روی نشان می‌دهد، ما با یک مسئله‌ی پیچیده چندبعدی مواجهیم که تا حد زیادی به نوع حکمرانی و توسعه ارتباط دارد. ولی هنوز این موضوع به‌خوبی در سطح کشور درک نشده و مطالبه‌ی حق تنفس در هوای پاک صرفاً به روز‌هایی محدود شده که آلودگی در شهر‌ها به قدری افزایش یافته که چشم‌پوشی از آن دشوار است.

این معضل که به یکی از جدی‌ترین تهدید‌ها برای سلامت عمومی بدل شده و اغلب شهر‌ها را در بیشتر روز‌های سال به وضعیت «ناسالم» و حتی «خطرناک» کشانده، مشکل امروز و دیروز نیست، این بحران حاصل دهه‌ها غفلت مدیریتی و تصمیم‌های کوتاه‌مدت و عدم اجرای قانون هوای پاک است و در حالی که هشت سال از تصویب و اجرایی‌شدن قانون هوای پاک می‌گذرد، اما هم‌چنان بخش‌های قابل‌توجهی از این قانون به دلایل متفاوت اجرا نشده است.

برخی از مقامات ذیربط براین باورند که این قانون در عمل قابلیت اجرایی ندارد. اما کارشناسان معتقدند که این ادعا از اساس باطل است و مسئولان برای فرار از مسئولیتی که بر دوش دارند چنین اظهاراتی را مطرح می‌کنند، به همین دلیل موارد فراوانی از عدم اجرای بخش‌های مهمی از این قانون و بی‌توجهی به آن از سوی نهاد‌ها و دستگاه‌های دولتی وجود دارد. قوانین مربوط به افزایش ظرفیت حمل‌ونقل عمومی، به ویژه توسعه‌ی مترو در کلان‌شهرها، قانون جایگزینی خودرو‌های فرسوده، استانداردسازی خودرو‌های تولیدی داخل، لزوم تطابق میزان انتشار آلایندگی صنایع و واحد‌های تولیدی با حد مجاز و قانونی و به ویژه قوانین مربوط به جلوگیری از فعالیت واحد‌های آلاینده در نزدیکی مناطق مسکونی از جمله بخش‌هایی از قانون هوای پاک است که با وجود نقش موثر در جلوگیری از انتشار آلودگی در هوا هم‌چنان اجرایی نشده‌اند.

عملکرد فراقانونی نهاد‌های دولتی

در این میان گروهی از کارشناسان نیز معتقدند: «از آنجایی‌که در قانون هوای پاک، جزییات مواد قانونی، محل تأمین منابع مالی و مسئولیت نهاد‌های اجرایی به طور دقیق اعلام نشده، این قانون، کارآیی خود را از دست داده است.» این گروه از کارشناسان تاکید می‌کنند: «مواد بسیاری از قانون هوای پاک مربوط به عملکرد‌های قوه قضائیه و سازمان محیط زیست است. گذشته از تعاریف ناقص و مبهمی که در قانون هوای پاک گنجانده شده، نهاد‌های یاد شده یا به این قانون عمل نکرده‌اند یا عملکرد‌های فراقانونی داشته‌اند.».

اما یوسف رشیدی، کارشناس آلودگی هوا نوع نگاه مسئولان را در تشدید آلودگی و عدم اجرای قانون هوای پاک موثر دانسته و دراین باره می‌گوید: «توسعه ناپایدار ازجمله عواملی است که اجرای قانون هوای پاک را با مشکل جدی روبه‌رو کرده. به عنوان نمونه استقرار کارخانجات و واحد‌های تولیدی صنعتی در کلانشهر‌ها و انتقال و جابه‌جایی آب برای تامین آب مورد نیاز صنایعی که اساساً باید نزدیک به دریا ساخته شوند و آلودگی مناطق مسکونی به دلیل ساخت احداث ساختمان‌های بلند باعث شده جریان باد تهران متوقف شده و هیچ سازگاری‌ای با کیفیت شهر برای زندگی نداشته باشد. این مسئله فقط مربوط به تهران نیست و در اغلب کلان‌شهر‌های کشور گسترش افقی و عمودی، بدون توجه به اقلیم، مسیر باد و ظرفیت محیط‌زیستی، و برج‌سازی در کریدور‌های باد موجب کاهش تهویه طبیعی شده است. تخریب کمربند سبز و کاهش فضای سبز شهری نیز توان تاب‌آوری محیط را پایین آورده است.»

این کارشناس در ادامه تصریح می‌کند: «اجرای قانون هوای پاک آسان نیست، آن هم در شرایطی که بلندمرتبه‌سازی بی‌ضابطه، عدم احیای فضای سبز شهری و توسعه کمربند سبز، ظرفیت تاب‌آوری محیط‌زیستی را کاهش داده و به دلیل عدم ارتقای کیفیت سوخت و عدم حذف مازوت از چرخه مصرف شهری، غلظت ذرات معلق و آلودگی صنعتی مستمرا درحال افزایش است. همچنین موضوع نوسازی ناوگان حمل‌ونقل و حذف موتورسیکلت‌های کاربراتوری، جایگزینی اتوبوس‌ها و کامیون‌های فرسوده با خودرو‌های برقی یا هیبریدی و اجرای کامل معاینه فنی، تقویت حمل‌ونقل عمومی و سیاست‌های مدیریت تقاضای سفر نیز مورد غفلت قرار گرفته است. اگرچه در سال گذشته چندین هزار خودرو از رده خارج شده‌اند و این مهم نسبت به سال‌های قبل پیشرفت محسوب می‌شود، اما همچنان فاصله بزرگی تا نیاز واقعی کشور وجود دارد.

تعداد خودرو‌هایی که باید اسقاط شوند چند میلیون دستگاه برآورد می‌شود و کارشناسان معتقدند اگر روند نوسازی با سرعت بیشتری انجام نشود، کنترل آلودگی هوا در کلان‌شهر‌ها بسیار دشوار خواهد شد. تمام این شواهد و داده‌ها نشان می‌دهد که نقش خودرو‌های فرسوده در آلودگی هوا یک نقش حاشیه‌ای یا کم‌اهمیت نیست؛ بلکه یکی از محور‌های اصلی مشکل و در نتیجه بخش مهمی از راه‌حل است. علاوه براین، نقش موتورسیکلت‌های کاربراتوری در آلودگی هوا بسیار مورد تأکید است. یک موتورسیکلت کاربراتوری می‌تواند به اندازه چندین خودرو آلایندگی ایجاد کند و، چون بخش زیادی از این موتورسیکلت‌ها فرسوده‌اند، میزان آلودگی آنها بسیار فراتر از میزان استاندارد است. توقف تولید موتور‌های کاربراتوری و جایگزینی با نمونه‌های انژکتوری، یکی از برنامه‌هایی بوده که محیط زیست و وزارت صمت با آن موافق بوده‌اند، اما تردد گسترده نمونه‌های قدیمی همچنان یک چالش جدی است، لذا در یک چنین وضعیتی، مطالبه‌گری برای اجرای قانون هوای پاک آب در هاون کوبیدن است.»

رشیدی خاطرنشان می‌کند: «مهمترین راهکاری که معمولا در هنگام تشدید آلودگی هوا اجرایی می‌شود، تعطیلی مدارس و ادارات است که در واقع تاثیری هم در کاهش منابع آلاینده ندارد.»

فقدان راهبرد‌های پیشگیرانه

روزبه اسکندری، پژوهشگر محیطزیست نیز در مطلبی به همین موضوع اشاره کرده و گفته است: «این سیاست تنها پیامد‌ها را مدیریت می‌کند و نمی‌تواند به‌عنوان راه‌حل پایدار تلقی شود. تعطیلی‌های مکرر به‌طور مستقیم به نظام آموزشی آسیب می‌زند، فرصت یادگیری دانش‌آموزان را محدود می‌کند و نابرابری آموزشی را افزایش می‌دهد. همچنین کسب‌وکار‌ها و نیروی کار از کاهش فعالیت اقتصادی ضرر می‌بینند و بهره‌وری عمومی کاهش پیدا می‌کند. این رویکرد، بیش از هر چیز ناتوانی ساختار حکمرانی در مهار منابع آلاینده را آشکار می‌کند. در کشور‌های توسعه‌یافته، تعطیلی تنها زمانی انجام می‌شود که تمامی تدابیر کنترلی انجام شده، اما غلظت آلاینده‌ها همچنان بسیار بالاست. استفاده گسترده از این سیاست در ایران نتیجه فقدان راهبرد‌های پیشگیرانه، نبود کنترل کیفی سوخت و ضعف در ترمیم ساختار حمل‌ونقل عمومی است.»

بنابراین مجموع این موارد باعث شده در عمل توفیقی برای کنترل هوا در بسیاری از کلانشهر‌ها نداشته باشیم و طبیعتا قانون هوای پاک نیز در چنین شرایطی امکان اجرایی شدن ندارد.

آنطور که گروهی از کارشناسان مطرح کرده‌اند، در کشور‌های مختلف، قوانین پس از طی مسیر و آشکار شدن چالش‌ها تدوین می‌شوند، اما در ایران این روند طی نمی‌شود و همین امر موجب بروز مشکلات در اجرا و تأمین بودجه و ناکارآمدی قوانین شده است که همین مسئله مشکلات زیادی را به همراه می‌آورد. مطابق اظهارات یوسف رشیدی، کارشناس آلودگی هوا، یکی از مهم‌ترین مسائل، اجرای راهکارهاست، تجربه تاریخی لندن در سال ۱۹۵۲ نشان داد که کاهش استفاده از سوخت‌های سنگین، توسعه حمل و نقل عمومی و الزام صنایع به نصب سیستم‌های کنترلی می‌تواند از فجایع انسانی جلوگیری کند، با این حال، در ایران مسیر برعکس طی می‌شود، صنایع به جای استفاده از گاز به سمت سوخت‌های سنگین می‌روند، حمل و نقل عمومی کارایی لازم را ندارد و واحد‌های صنعتی بزرگ مانند نیروگاه‌ها و پالایشگاه‌ها فاقد سیستم‌های کنترل آلایندگی هستند.

رشیدی در گفت‌و‌گو با ایرنا اظهار کرده است: در واقع در اجرای راهکار‌های کاهش آلودگی مشکل داریم، یکی از مهمترین این راهکار‌ها توسعه حمل و نقل عمومی است، بر اساس آمار‌ها ۲۰ درصد سفر‌ها با حمل و نقل عمومی انجام می‌شود در حالی که این آمار در کشور‌های پیشرفته بیش از ۶۰ درصد است بنابراین در این بخش نقص داریم، همچنین استفاده از مازوت در نیروگاه‌ها به‌ویژه در فصل سرد سال افزایش می‌یابد و خودرو‌های در حال تردد نیز با استاندارد‌های نامشخص فعالیت می‌کنند. در واقع وضعیت خودرو‌های در حال حرکت مشخص است و معلوم نیست که با چه استانداردی تردد می‌کنند، می‌گویند تولیدات جدید با استاندارد یورو ۵ است، اما اینکه این استاندارد را حفظ می‌کنند بسیار حائز اهمیت است، اینها مجموعه‌ای از عواملی هستند که باعث می‌شود وضع آلودگی هوا مانند امروز باشد، یعنی با این وضعیت اگر آلودگی هوا نداشته باشیم جای تعجب است، با این روندی که در پیش گرفتیم چنین هوایی امری طبیعی است.

این کارشناس آلودگی هوا درباره اینکه با وجود قوانین موجود و شناسایی منابع آلاینده، اما وضعیت آلودگی هوا همچنان بحرانی است تصریح کرده: برای این کار در کشور نهاد‌های نظارتی بر قانون وجود دارد که بازرسی کل کشور در راس آنها قرار دارد، آنها می‌توانند دراین باره نظر دهند که آیا مشکل منابع مالی یا مدیریتی است، اما فکر می‌کنم که بخش زیاد آن برمی‌گردد به اینکه عزم جدی در میان مسئولان وجود ندارد، شاید مسئولانی که باید اجرا کننده این قوانین باشند هنوز به این نتیجه نرسیدند که ادامه این روند چقدر می‌تواند خطرناک باشد.

راهکاری وجود دارد؟

بدون تردید حل مسئله آلودگی هوا در کوتاه‌مدت ممکن نیست و ناشی از نگرش غلط به توسعه در دهه‌های گذشته است. همانطور که اشاره شد، راهکار‌های کاهش آلودگی شامل اسقاط خودرو‌های فرسوده، توسعه حمل‌ونقل عمومی، بهبود کیفیت سوخت و کنترل آلودگی صنایع است. راهکار‌های موقتی مانند محدودیت تردد نمی‌توانند به‌طور موثر آلودگی را مدیریت کنند. مازوت‌سوزی نمی‌تواند ناترازی انرژی را رفع کند و در تهران، منابع متحرک ۵۸ درصد از آلودگی را ایجاد می‌کنند.

برای کنترل آلودگی هوا در ایران، شکل توسعه باید به‌سوی پایداری و حفاظت از محیط‌زیست پیش برود. این شامل سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر، بهبود حمل‌ونقل عمومی و ترویج وسایل نقلیه برقی، وضع استاندارد‌های سخت‌گیرانه برای صنایع، افزایش آگاهی عمومی و مشارکت جامعه، طراحی شهر‌های سبز و بهبود زیرساخت‌ها، تامین مالی پروژه‌های سبز و مشوق‌های مالی برای استفاده از فناوری‌های پاک است. آلودگی هوا یک مسئله پیچیده و چندبعدی است که نیاز به همکاری بین دستگاه‌ها و مشارکت مردم دارد.

بهزاد اشجعی نیز از دیگر کارشناسان آلودگی هوا بر این باور است که آلودگی هوا یک مسئله قابل حل است، همانطور که بسیاری از شهر‌های آلوده دنیا این مشکل را حل کرده‌اند، اما برای حل آن، باید دو نوع اقدام انجام دهیم؛ نخست اقدامات مدیریتی که شامل سیاست‌گذاری‌ها و طراحی برنامه‌هاست

به گونه‌ای که وضعیت موجود تشدید نشود. دوم، اقدامات کاهنده است. یکی از این اقدامات کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی است. در این زمینه خوشبختانه توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر شروع شده و برخی کلانشهر‌ها هم در این زمینه کار‌هایی انجام داده‌اند، اما هنوز فاصله زیادی با ایده آل داریم. در حال حاضر، سهم ما در انرژی‌های تجدیدپذیر کمتر از یک درصد است.

این کارشناس بر لزوم همکاری بخش خصوصی و هزینه کرد دولت برای اجرای برنامه‌ها نیز تاکید کرده و می‌گوید: این اقدامات خیلی راحت می‌تواند انجام شود، فقط باید اراده وجود داشته باشد. برای مثال، با توسعه حمل و نقل عمومی پاک مثل اتوبوس‌ها و تاکسی‌های برقی، می‌توان مصرف سوخت فسیلی را و به تبع آن اثر آلودگی هوا را کاهش داد. مواردی که همواره مغفول مانده و باید یک بار برای همیشه مورد توجه قرار گیرد.

منبع: رسالت