راز یک آیه تکان‌دهنده در قرآن؛ چرا خداوند می‌فرماید «در قصاص زندگی است»؟

به گزارش مجله خبری نگار، آیات ۱۷۷ تا ۱۸۱ سوره بقره در صفحه ۲۷ قرآن، تصویری جامع از نیکوکاری و تقوا ارائه می‌کنند، تصویری که تنها به عبادت‌های ظاهری محدود نیست و ایمان قلبی، کمک به نیازمندان، وفای به عهد، صبر در دشواری‌ها، رعایت عدالت و احترام به وصیت را در بر می‌گیرد. در ادامه، قرآن با بیان حکم قصاص، از حق حیات انسان‌ها دفاع می‌کند و با تأکید بر حفظ وصیت، مانع تضییع حقوق بازماندگان می‌شود.

نیکی واقعی فقط به ظاهر عبادت نیست

آیه ۱۷۷ با این عبارت آغاز می‌شود «لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ» نیکی آن نیست که صورت خود را به سوی مشرق یا مغرب بگردانید. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، این آیه را بیانگر حقیقت نیکوکاری می‌داند و توضیح می‌دهد که قرآن درصدد اصلاح برداشتی است که نیکی را به ظواهر و مناسک محدود می‌کند.

البته این سخن به معنای بی‌اهمیت بودن عبادت و جهت قبله نیست بلکه تأکید دارد که اعمال ظاهری باید با حقیقت ایمان و رفتار درست همراه باشند. قرآن در ادامه، نیکوکار واقعی را کسی معرفی می‌کند که به خدا، روز قیامت، فرشتگان، کتاب‌های آسمانی و پیامبران ایمان دارد.

اما ایمان در همین باور‌های اعتقادی متوقف نمی‌شود. آیه از بخشیدن مال به خویشاوندان، یتیمان، نیازمندان، درراه‌ماندگان، درخواست‌کنندگان و آزادسازی بردگان سخن می‌گوید «وَآتَى الْمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِ». یعنی انسان با وجود علاقه‌ای که به دارایی خود دارد، از آن برای رفع نیاز دیگران می‌گذرد.

در نگاه علامه طباطبایی، این مجموعه نشان می‌دهد که نیکوکاری حقیقی، مجموعه‌ای هماهنگ از اعتقاد، عمل و اخلاق است؛ نه صرفاً انجام یک عبادت یا پایبندی به یک ظاهر دینی.

نیکوکار واقعی در سختی‌ها شناخته می‌شود

آیه در ادامه به برپاداشتن نماز، پرداخت زکات، وفای به عهد و صبر اشاره می‌کند. عبارت «وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا» بر اهمیت پایبندی به پیمان‌ها تأکید دارد، زیرا ایمان بدون مسئولیت‌پذیری در برابر تعهدات، معنای کاملی پیدا نمی‌کند.

همچنین قرآن از صابران در سه وضعیت نام می‌برد «فِی الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِینَ الْبَأْسِ» یعنی هنگام تنگدستی، بیماری و سختی‌های جنگ.

بنابراین، صبر تنها تحمل مشکلات شخصی نیست، بلکه ایستادگی در برابر شرایط دشوار زندگی و حفظ اصول اخلاقی در موقعیت‌های بحرانی را نیز شامل می‌شود.

آیه در پایان، صاحبان این ویژگی‌ها را صادقان و پرهیزگاران معرفی می‌کند «أُولَئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ». به این ترتیب، معیار صداقت در ادعای ایمان، رفتار واقعی انسان است.

قصاص، قانونی برای جلوگیری از گسترش قتل و انتقام

پس از بیان ویژگی‌های نیکوکاران، آیات ۱۷۸ و ۱۷۹ به یکی از مهم‌ترین مسائل اجتماعی، یعنی مجازات قتل و حفظ امنیت جامعه می‌پردازند. آیه ۱۷۸ می‌فرماید که «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصَاصُ فِی الْقَتْلَى» حکم قصاص درباره کشته‌شدگان بر شما مقرر شده است.

در ادامه، قرآن از امکان گذشت صاحبان حق سخن می‌گوید و تأکید می‌کند اگر اولیای مقتول از حق قصاص صرف‌نظر کردند، پرداخت دیه باید با نیکی و بدون آزار و تأخیر انجام شود «فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسَانٍ».

علامه طباطبایی در المیزان، عفو را زمینه‌ساز گسترش رحمت و محبت در جامعه می‌داند. با این حال، تأکید می‌کند که گذشت و دریافت دیه، جایگاه حکم قصاص را در تأمین مصلحت عمومی از بین نمی‌برد. همچنین پس از گذشت و توافق بر دیه، بازگشت به قصاص نوعی تجاوز به حقوق طرف مقابل است.

آیه بعد با عبارتی کوتاه و پرمعنا، فلسفه این حکم را توضیح می‌دهد «وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ». یعنی‌ای خردمندان، در قصاص برای شما زندگی است.

از نگاه علامه، قصاص با ایجاد بازدارندگی در برابر قتل و جلوگیری از گسترش چرخه خون‌خواهی، امنیت و حیات جامعه را تضمین می‌کند. کسی که بداند قتل عمد پیامد قانونی مشخصی دارد، کمتر به ارتکاب چنین جنایتی اقدام می‌کند. بنابراین، قصاص صرفاً مجازات یک مجرم نیست، بلکه قانونی برای حفاظت از جان دیگر انسان‌هاست.

وصیت آخرین فرصت برای رعایت حقوق بازماندگان

آیه ۱۸۰ موضوع دیگری را مطرح می‌کند که به مسئولیت انسان در قبال خانواده و خویشاوندان پس از مرگ مربوط است «کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْرًا الْوَصِیَّةُ لِلْوَالِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ».

بر اساس این آیه، کسی که هنگام مرگ اموالی از خود باقی می‌گذارد، باید درباره دارایی خود به شیوه‌ای شایسته وصیت کند و حقوق پدر، مادر و خویشاوندان را در نظر بگیرد.

علامه طباطبایی درباره تعبیر «حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِینَ» توضیح می‌دهد که وصیت در این آیه با زبان تأکید و الزام مطرح شده است، هرچند بحث نسخ حکم وجوب آن با آیات ارث نیز در میان مفسران مطرح است. در هر صورت، اصل اهمیت وصیت و رعایت عدالت در آن مورد تأکید قرار گرفته است.

تغییر وصیت دیگران، گناهی بر گردن تغییر‌دهندگان

آیه ۱۸۱ نسبت به دستکاری و تغییر وصیت هشدار می‌دهد «فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِینَ یُبَدِّلُونَهُ» یعنی هرکس پس از شنیدن وصیت، آن را تغییر دهد، گناه این کار بر عهده کسانی است که دست به تغییر آن می‌زنند.

علامه طباطبایی این حکم را ناظر به جلوگیری از تضییع حقوق و تبدیل وصیت درست به خواسته‌های شخصی می‌داند. البته این ممنوعیت به معنای حفظ هر وصیتی، حتی اگر ناعادلانه و گناه‌آلود باشد، نیست؛ بلکه آیه بعدی که در صفحه بعد آمده، اصلاح وصیت منحرف از حق را مجاز می‌شمارد.

در حقیقت، این آیات در کنار یکدیگر نشان می‌دهند که از نگاه قرآن، تقوا تنها در عبادت خلاصه نمی‌شود، انسان مؤمن باید در زندگی اجتماعی، حفظ جان دیگران، رعایت حقوق مالی و حتی پس از مرگ نیز نسبت به عدالت و حقوق دیگران مسئولیت‌پذیر باشد.

تلاوت این آیات را که در صفحه ۲۷ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.