دیکتاتورِ تیترها؛ پرده‌برداری از سانسور شدید مطبوعات در دوران پهلوی

به گزارش مجله خبری نگار، سردبیر روزنامه کیهان در دوره پهلوی، اخیراً در گفت‌وگویی با شبکه صدای آمریکا، به موضوع «سانسور مطبوعات» در سال‌های پیش از انقلاب اشاره کرده است؛ اما «دربار پهلوی» چگونه روزنامه‌ها را کنترل می‌کرد؟

سانسور مطبوعات و دخالت مستقیم در روزنامه‌ها، یکی از مسائلی است که در تاریخ دوران پهلوی به ثبت رسیده است.

هرچند رسانه‌های فارسی‌زبان خارج کشور ـ که پروژه تبلیغ و تطهیر پهلوی را در دستور کار خود قرار داده‌اند ـ همواره از پرداختن به این مسأله پرهیز کرده‌اند؛ اما در برخی موارد کنترل این سیاست رسانه‌ای ـ یعنی تمجید تمام‌عیار از پهلوی ـ از دست‌شان خارج می‌شود و به بعضی موضوعات اعتراف کرده‌اند.

به تازگی در یکی از موارد «امیر طاهری» روزنامه‌نگار و سردبیر روزنامه کیهان در دوره پهلوی، در مصاحبه با شبکه صدای آمریکا، در پاسخ به این سؤال که «آیا در زمان شاه دخالتی از سوی دولت در انتخاب تیتر یا فرایند انتشار یک مقاله یا حذف یک مطلب در روزنامه‌ها وجود داشت؟»، اگرچه ادعا می‌کند که «چنین دخالت‌هایی از سمت دربار صورت نمی‌گرفت»، اما اذعان کرده است: «این دخالت به‌طور مستمر از طریق وزارت اطلاعات صورت می‌گرفت».

طاهری می‌گوید: «در وزارت اطلاعات، یک مدیرکل مخصوص برای مطبوعات داشتند و نقشش این بود که هر روز صبح تلفن بزند به سردبیران، بگوید که روی چه موضوعاتی حساسیت دارند.

یک مدت کوتاهی، یکی از وزرای اطلاعات ـ آقای دکتر محمد سام ـ به این نتیجه رسیده بود که روزنامه‌ها را قبل از انتشار بخواند! او نمی‌دانست که اصلاً روزنامه چگونه چاپ می‌شود... بعد از چند روز دید که دارد زیر آواری از روزنامه‌ها دفن می‌شود و نهایتاً گفته بود که اصلاً ولم کنیم!».

اما درباره این ادعای امیر طاهری مبنی‌بر «عدم دخالت دربار در روزنامه‌ها» باید توجه داشت که اتفاقاً حتی شخص محمدرضا پهلوی نیز در انتخاب تیتر مقالات و گزارشات، به‌طور مستقیم دخالت می‌کرد.

در این زمینه «فریدون هویدا» برادر امیرعباس هویدا و نماینده وقت ایران در سازمان ملل در خاطرات خود تأکید می‌کند که حتی سرمقاله‌های روزنامه‌ها نیز به دستور مستقیم شاه نوشته می‌شد.

او می‌گوید: «وقتی از سرمقاله‌ای انتقاد کردم، گفتند دستور خودِ بالاست! من گفتم از پدر ملت همه‌چیز می‌پذیرم جز اینکه سردبیر روزنامه هم بشود».

همچنین «اسدالله علم» وزیر دربار پهلوی و یکی از مورد اعتمادترین شخصیت‌های نزدیک به محمدرضاشاه، در خاطراتش روز می‌نویسد: «صبح شرفیاب شدم. قبل از من به اندازهٔ دَه دقیقه نخست‌وزیر [هویدا]شرفیاب بود. من که شرفیاب شدم، فرمودند: به این مرتیکه عامری، بگو در روزنامه [حزب مردم]گفته‌اید باید فرهنگی‌ها پاداش بگیرند. این خرابکاری است». (یادداشت‌های علم، جلد ۴، صفحه ۱۰۰، شنبه ۲۸ اردیبهشت ۱۳‌۵۳.)

گفتنی است که امیر طاهری در مصاحبه اخیرش به تعطیلی روزنامه‌ها در دوره پهلوی نیز اشاره کرده است: «در یک مقطع هم برنامه‌ریزی کردند که روزنامه‌ها و مطبوعات را به اصطلاح پاکسازی کنند؛ ۱۶ نفر از همکاران من ممنوع‌القلم شدند. بسیاری از مجلات و روزنامه‌ها تعطیل شدند».

«خسرو معتضد» تاریخ‌دان و تاریخ‌نگار، با بیان اینکه دورانِ پهلوی، دوران اختناق بود، عنوان می‌کند: «همین هویدا، اختناق بر پا کرد و تمام مطبوعات تعطیل شدند؛ هویدا ۶۱ روزنامه را در سال ۱۳‌۵۳ تعطیل کرد و گفت که اطلاعات و کیهان برای ما کافی هستند».