هوش مصنوعی میتواند به جای انسان فکر کند؟

به گزارش مجله خبری نگار/بهار،هوش مصنوعی به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است؛ از نگارش متن و پاسخ به ایمیل‌ها گرفته تا کمک در حل مسائل درسی و تصمیم‌گیری‌های روزمره.

اکنون این پرسش مطرح است که آیا سپردن بخشی از فرایند‌های ذهنی به ماشین، توانایی انسان برای یادگیری و تفکر مستقل را تضعیف می‌کند یا برعکس، فرصتی برای یادگیری بهتر فراهم می‌آورد.

ترنت کش، دانشمند علوم رفتاری دانشگاه واترلو کانادا، معتقد است پاسخ این پرسش نه کاملا مثبت است و نه کاملا منفی.

او و همکارانش در مقاله‌ای، استدلال کردند مهارت‌هایی که انسان از طریق تمرین و تجربه به دست می‌آورد، در صورت واگذاری مداوم به هوش مصنوعی ممکن است به‌تدریج تحلیل بروند.

به‌گفته کش، شواهد موجود نشان می‌دهد هرگاه انسان انجام یک مهارت مشخص را به هوش مصنوعی واگذار کند، احتمال حفظ آن مهارت کاهش می‌یابد.

با این حال، او این تصور را که هوش مصنوعی سرانجام انسان را از توانایی اندیشیدن محروم خواهد کرد، اغراق‌آمیز می‌داند و می‌گوید واقعیت بسیار پیچیده‌تر از چنین سناریو‌های آخرالزمانی است.

وب‌سایت ساینس‌نیوز گزارش داد نوع ابزار هوش مصنوعی و نحوه استفاده از آن، عوامل تعیین‌کننده در پیامد‌های شناختی آن هستند.

اگر این فناوری جایگزین تلاش ذهنی لازم برای تمرین یک مهارت شود، احتمال افت عملکرد افزایش می‌یابد؛ اما اگر تنها نقش راهنما را ایفا کند و کاربر همچنان درگیر فرایند حل مساله بماند، می‌تواند به حفظ و حتی تقویت توانایی‌های ذهنی کمک کند.

بر پایه نتایج چند پژوهش، اتکای بیش از حد به ابزار‌های هوش مصنوعی می‌تواند پیامد‌های ناخواسته‌ای برای یادگیری داشته باشد.

در یکی از این مطالعات که در سال ۲۰۲۵ روی پزشکان آموزش‌دیده برای تشخیص پولیپ در کولونوسکوپی انجام گرفت، استفاده مداوم از یک سامانه هوش مصنوعی باعث شد دقت پزشکان پس از کنار گذاشتن این ابزار کاهش یابد.

الگوی مشابهی در آموزش نیز مشاهده شد. پژوهشگران دریافتند دانش‌آموزان دبیرستانی که برای حل تمرین‌های یک مفهوم جدید ریاضی از ابزار‌هایی مانند چت‌جی‌پی‌تی کمک گرفته بودند، پس از حذف این ابزار عملکرد ضعیف‌تری نسبت به همتایانی داشتند که از ابتدا بدون کمک هوش مصنوعی درس خوانده بودند.

این پژوهش به سرپرستی آلپ سونگو، اقتصاددان دانشکده وارتون دانشگاه پنسیلوانیا، در نشریه آکادمی ملی علوم آمریکا (PNAS) منتشر شد.

مطالعه‌ای دیگر هم به نتایج مشابهی در حوزه درک مطلب رسید. شرکت‌کنندگانی که برای پاسخ دادن به پرسش‌های تمرینی آزمون SAT از دستیار هوش مصنوعی استفاده کرده بودند، پس از حذف آن نه‌تنها پاسخ‌های درست کمتری ارائه کردند، بلکه بیش از دیگران از پاسخ به پرسش‌های دشوار انصراف دادند.

پژوهشگران این موضوع را نگران‌کننده توصیف کردند، زیرا پشتکار را یکی از ارکان اصلی یادگیری و کسب مهارت می‌دانند.

در مجموع، این مطالعات نشان می‌دهد هر زمان افراد تشخیص، حل مساله یا تصمیم‌گیری را به هوش مصنوعی واگذار کردند، عملکردشان پس از حذف این ابزار افت کرد.

کش این پیام را در یک جمله خلاصه می‌کند: «اگر از مهارتی استفاده نکنید، آن را از دست خواهید داد.»

او این رویکرد را «حفظ حضور در چرخه شناختی» می‌نامد؛ یعنی انسان باید همچنان بخش اصلی فرایند فکر کردن را بر عهده داشته باشد.

پژوهشگران تاکید می‌کنند مشکل از خود هوش مصنوعی نیست، بلکه به شیوه استفاده از آن بازمی‌گردد.

سونگو می‌گوید انسان می‌تواند هم از مزایای این فناوری بهره ببرد و هم مهارت‌های خود را حفظ کند، به شرط آنکه هوش مصنوعی به‌جای ارائه پاسخ آماده، نقش یک مربی را ایفا کند.

او و همکارانش در پژوهشی دیگر ابزاری طراحی کردند که از نظر عملکرد به چت‌جی‌پی‌تی شباهت داشت، اما پاسخ نهایی را در اختیار دانش‌آموز قرار نمی‌داد.

این سامانه به‌جای حل مستقیم مساله، سرنخ، راهنمایی و تشویق ارائه می‌کرد تا دانش‌آموز خود به پاسخ برسد.

نتایج حاکی از آن بود دانش‌آموزانی که از این ابزار استفاده کردند، به همان اندازه دانش‌آموزانی که با روش سنتی و کتاب درس خوانده بودند، مفاهیم جدید ریاضی را آموختند.

به گفته سونگو، تفاوت اساسی میان «هوش مصنوعی به‌عنوان معلم» و «هوش مصنوعی به‌عنوان ماشین تولید پاسخ» در همین نکته نهفته است؛ یادگیری واقعی زمانی رخ می‌دهد که فرد برای رسیدن به پاسخ، خود درگیر اندیشیدن و حل مساله باشد.

ساینس‌نیوز در پایان نوشت واگذاری وظایف به هوش مصنوعی باید آگاهانه باشد. اگر مهارتی برای فرد اهمیت دارد، نباید آن را به این فناوری سپرد؛ زیرا مهارت‌ها تنها با تمرین شکل می‌گیرند و تنها با ادامه تمرین پایدار می‌مانند.