در جهان فناوری گفت‌و‌گو چه جایگاهی پیدا کرده است؟

به گزارش مجله خبری نگار/سینا،اولگا خزان، نویسنده نشریه The Atlantic، در گزارشی به مطالعه‌ای اشاره می‌کند که تصویری نگران‌کننده از تغییر رفتار اجتماعی انسان معاصر ارائه می‌دهد: مردم امروز نسبت به گذشته، زمان کمتری را صرف صحبت کردن می‌کنند. این مطالعه که ارتباطات روزمره افراد را در فاصله سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۹ بررسی کرده، نشان می‌دهد میزان سخن گفتن روزانه افراد به شکل پیوسته کاهش یافته است.

شرکت‌کنندگان در این پژوهش با دستگاه‌هایی که به‌طور تصادفی بخش‌هایی از گفت‌و‌گو‌های روزمره آنها را ثبت می‌کرد، مورد بررسی قرار گرفتند. نتیجه نشان داد افراد در طول این دوره، به طور متوسط روزانه صد‌ها کلمه کمتر صحبت می‌کردند؛ کاهشی که در مجموع حدود ۲۸ درصد برآورد شده است. این یافته را نباید صرفاً به معنای «کم‌حرف‌تر شدن» انسان‌ها دانست. مسئله عمیق‌تر از تعداد کلمات است. انسان در گفت‌و‌گو تنها جمله تولید نمی‌کند؛ او واکنش نشان می‌دهد، مکث می‌کند، لحن را می‌شنود، حالت چهره را می‌بیند و از مجموعه‌ای پیچیده از نشانه‌های انسانی برای درک طرف مقابل استفاده می‌کند. به همین دلیل است که بسیاری از روان‌شناسان معتقدند جایگزین شدن ارتباطات دیجیتال به جای مکالمه حضوری، صرفاً تغییر یک ابزار ارتباطی نیست؛ بلکه تغییر در شیوه تجربه انسان از جهان اجتماعی است. خزان دو عامل اصلی را در این روند برجسته می‌کند. نخست، افزایش زمان تنهایی است.

جوامع مدرن، به‌ویژه در شهر‌های بزرگ، انسان‌ها را بیش از گذشته به سمت زندگی‌های فردی‌تر سوق داده‌اند. خانه‌های تک‌نفره، دورکاری، کاهش دیدار‌های خانوادگی و تغییر الگو‌های اجتماعی، فرصت‌های طبیعی گفت‌و‌گو را کاهش داده‌اند.

عامل دوم، گسترش ارتباطات دیجیتال است. فناوری تناقض عجیبی ایجاد کرده است: انسان‌ها بیش از هر زمان دیگری به یکدیگر متصل‌اند، اما ممکن است کمتر از گذشته با هم صحبت کنند. پیام کوتاه، ایموجی، شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها بسیاری از نیاز‌های ارتباطی را سریع‌تر و آسان‌تر پاسخ می‌دهند، اما بخشی از تجربه انسانیِ مکالمه را حذف می‌کنند؛ همان بخشی که در آن سکوت، نگاه، تردید، خنده و حتی اشتباه کردن اهمیت دارد. شری ترکل، روان‌شناس دانشگاه‌ام‌آی‌تی، در کتاب «بازپس‌گیری گفت‌و‌گو» (Reclaiming Conversation) استدلال می‌کند که مکالمه حضوری چیزی فراتر از تبادل پیام است.

به باور او، گفت‌و‌گو فضایی است که در آن انسان توانایی همدلی، شنیدن دیگری و تحمل تفاوت را تمرین می‌کند. از این منظر، کاهش گفت‌و‌گو فقط یک تغییر فرهنگی نیست؛ می‌تواند بر ظرفیت‌های روانی و اجتماعی انسان اثر بگذارد. والریا فایفر، یکی از پژوهشگران این مطالعه، نیز هشدار می‌دهد که کاهش تمرین مکالمه ممکن است پیامد‌هایی فراتر از روابط اجتماعی داشته باشد. مهارت‌هایی مانند حافظه کاری، پردازش اجتماعی، خواندن حالات چهره و حتی زبان بدن، تا حدی از طریق تعامل مداوم با دیگران تقویت می‌شوند.

وقتی بخش بزرگی از ارتباطات انسانی به واسطه ابزار‌های دیجیتال انجام شود، بخشی از این توانایی‌ها ممکن است کمتر به کار گرفته شوند. این موضوع یادآور یک تناقض بزرگ عصر دیجیتال است: ما ابزار‌های بیشتری برای ارتباط داریم، اما شاید فرصت کمتری برای «با هم بودن» پیدا کرده‌ایم. تاریخ تمدن انسانی بر گفت‌و‌گو بنا شده است؛ از میدان‌های شهر‌های یونان باستان تا قهوه‌خانه‌های سنتی، از مجلس‌های ادبی تا محافل خانوادگی.

انسان‌ها نه فقط برای انتقال خبر، بلکه برای ساختن معنا کنار هم می‌نشستند. بسیاری از فرهنگ‌ها گفت‌و‌گو را نوعی هنر می‌دانستند؛ هنری که نیازمند صبر، گوش دادن و حضور واقعی است. امروز ممکن است انسان در طول روز ده‌ها پیام دریافت کند، صد‌ها تصویر ببیند و هزاران کلمه بخواند، اما همچنان با کمبود چیزی اساسی روبه‌رو باشد:

صدای انسانی دیگری که روبه‌رویش نشسته است. کاهش تعداد کلمات روزانه شاید در ظاهر یک آمار ساده باشد، اما در لایه عمیق‌تر، نشانه تغییری بزرگ‌تر است؛ تغییری در رابطه انسان با جامعه، با دیگران و حتی با خودش. شاید مسئله آینده این نباشد که آیا فناوری ما را به هم نزدیک‌تر می‌کند یا نه.

پرسش مهم‌تر این است که آیا در میان این همه اتصال، هنوز توانایی گفت‌و‌گو کردن را حفظ خواهیم کرد؟ زیرا جامعه‌ای که کمتر حرف می‌زند، لزوماً آرام‌تر نیست؛ ممکن است فقط راه‌های بیشتری برای پنهان کردن تنهایی خود پیدا کرده باشد.