پشت‌پرده کاستی‌های آموزشی| تاریخ تحریف شده خوراک نسل جدید

به گزارش مجله خبری نگار، بسیاری از دانش‌آموزان امروز پیش از آشنایی با روایت رسمی و صحیح تاریخ در کتاب‌های درسی، با نسخه‌های متنوع و گاه تحریف‌شده و جهت‌دار تاریخی در فضای مجازی مواجه می‌شوند. ضعف در تبیین دقیق و تحلیلی وقایع تاریخی، از جنایات و ضعف و فساد پهلوی تا معرفی قهرمانان انقلاب و دفاع‌مقدس و دانشمندان و پیشرفت‌های امروز کشور، تهدیدی جدی برای شکل‌گیری هویت ملی و فرهنگی نسل جدید است که ضرورت بازنگری در محتوای کتاب‌ها و توانمندسازی معلمان و به‌کارگیری روش‌های جذاب و کاربردی ارائه مفاهیم را گوشزد می‌کند.

قدمت تحریف تاریخ

شاید اگر بخواهیم درباره قدمت و پیشینه تحریف تاریخ بحث کنیم به این نتیجه برسیم که تحریف تاریخ به قدمت خود تاریخ دارای پیشینه است. با توجه به این سابقه طولانی تحریف و با فراگیر شدن شبکه‌های اجتماعی که بدون هیچ ضابطه‌ای هر کدام روایتی را از تاریخ برای نسل نوجوان و جوان ما می‌سازند، این موضوع ضروری به نظر می‌رسد که باید گام‌های بزرگی در جهت تبیین واقعیت تاریخ برای جوانان و نوجوانانی برداشت که طالب حق و حقیقت‌اند، تا به سرچشمه آن دست یابند و سیراب شوند.

نقش فضای مجازی در تحریف تاریخ

شبکه‌های اجتماعی، ویدئو‌های کوتاه، پادکست‌ها و صفحات پرمخاطب تاریخی، روایت‌هایی ساده، جذاب و گاه احساسی از تاریخ ارائه می‌دهند که گاه می‌تواند کاملاً متضاد با واقعیت باشد. اغتشاشات اخیر و پخش اعترافات عده‌ای که خود را فریب‌خورده عنوان می‌کنند، نشان می‌دهد که تلاش‌های ما در جهت روشن‌کردن چهره واقعی حکومت پهلوی، تشریح دشمنی ریشه‌دار آمریکا با ملت ایران و انتقال صحیح مفاهیم و واقعیات تاریخی به نسل نوجوان و جوان آن‌طور که باید و شاید کافی و نتیجه‌بخش نبوده است.

رهبر معظم انقلاب که مکرر بر لزوم آشنا کردن نوجوانان در مدارس و از طرق مختلف با واقعیات تاریخ معاصر تاکید داشته‌اند، با اشاره به تلاش دشمن به برای تطهیر و سفیدنمایی چهره پهلوی می‌فرمایند: «امروز دشمنان سعى می‌کنند چهره خاندان خبیث پهلوى را - رژیم فاسدی که کشور ما را سال‌هاى متمادى به عقب انداختند و دچار مشکلات عظیم کردند- آرایش کنند... امروز چشم دوختند به نسل‌هاى بعدى. تا وقتى شما جوان‌هاى خوب و مردم مؤمن در میدان هستید، باانگیزه و بابصیرتید، آگاهید که چه کار دارید می‌کنید، البته نخواهند توانست.» ۱۷/۱۰/۱۳۹۳.

ضرورت بازنگری در کتب درسی تاریخ

با وجود تذکرات مکرر رهبر معظم انقلاب و علی‌رغم برخی اقدامات رو به جلوی وزارت آموزش‌وپرورش در سال‌های اخیر، به نظر می‌رسد نسل نوجوان و جوان کشور هنوز شناخت کافی از تاریخ کشور و وقایع سرنوشت‌ساز آن ندارد. آنها اغلب با تصویر ناقص یا سطحی از دوران پهلوی مواجه هستند و اطلاعات‌شان درباره جنایات رژیم پهلوی، سیاست‌ها و مداخلات غرب و آمریکا در ایران محدود است. همچنین بسیاری از نوجوانان با قهرمانان و اسطوره‌های انقلاب اسلامی و دفاع‌مقدس، و همچنین چهره‌های علمی و فرهنگی کشور، به میزان لازم آشنا نیستند. رهبر انقلاب در بیانات خود در دیدار دانش‌آموزان و دانشجویان در سال ۱۳۹۵ با اشاره به اسناد لانه جاسوسی می‌فرمایند: «چرا هیچ نشانی از مضامین برگزیده این کتاب‌ها در مجموعه مدارس ما، دبیرستان‌های ما، دانشگاه‌های ما نیست؟ چرا؟ این یکی از اعتراض‌های من است.»

قطعاً آموزش صحیح و کاربردی در مدارس می‌تواند تاثیری مهم و مستقیم بر ذهن نسل نوجوان داشته باشد، اما در این میان کارشناسان آموزشی معتقدند ضعف در تبیین دقیق و تحلیلی وقایع تاریخی در کتب درسی، موجب کاهش درک دانش‌آموزان از هویت ملی و تاریخی شده است. کتاب‌های درسی در رقابت با تحریفات تاریخی که در فضای واقعی و مجازی نسل نوجوان را مورد هدف قرار می‌دهد نتوانسته قوی عمل کند. اگر آموزش رسمی نتواند روایت دقیق، مستند و قابل فهمی ارائه دهد، دانش‌آموزان ناگزیر به سمت منابع غیررسمی سوق پیدا می‌کنند؛ منابعی که الزاماً به اصول علمی و واقعیت‌های تاریخی پایبند نیستند.

رهبر انقلاب در دیدار با معلمان در سال ۱۴۰۲ می‌فرمایند: «مفاخر ملی، سابقه فرهنگی، عزت تاریخی، وقتی که به نوجوان و جوان نشان داده بشود، در او احساس عزت به وجود می‌آید. دیگران تاریخی ندارند، برای خودشان تاریخ درست می‌کنند... ما این همه گذشته تاریخیِ پُر از حماسه و پُر از شجاعت و پُر از صفات عالیه بشری و انسانی و اجتماعی داریم، اینها مسکوت می‌ماند».

برخی معلمان معتقدند؛ کتاب‌های تاریخ بیشتر به حفظ تاریخ‌ها و اسامی محدود شده و کمتر به تحلیل و فهم عمیق وقایع می‌پردازد. «دانش‌آموز می‌داند یک اتفاق در چه سالی افتاده، اما نمی‌داند چرا رخ داده و چه تأثیری بر زندگی امروز او داشته است.» این یعنی آموزش ناقص تاریخ. همچنین فاصله زبان کتاب‌ها را با ادراک نسل امروزی متفاوت می‌دانند و شاید همین موضوع است که موجب می‌شود دانش‌آموزان کمتر به کلاس درسی تاریخ تمایل نشان دهند. هدف اصلی کتب درسی باید ایجاد «فهم تاریخی» در دانش‌آموزان باشد؛ فهمی که بتواند چرایی وقوع حوادث، پیامد‌های آنها و ارتباط شان با تحولات امروز را توضیح دهد و در حوادث پیش‌رو چراغ راه نسل جدید باشد.

رهبر معظم انقلاب در دیدار با معلمان در سال ۱۴۰۲ می‌فرمایند: «در این سال‌ها سفارش‌های زیادی در این زمینه [مسئله کتاب‌های درسی]شده، تأثیراتی هم داشته... لکن آن توقعی که انسان از کتاب درسی دارد این است که کتاب درسی باید سرشار باشد از مشوق‌های نسل جوان؛ یعنی کتاب درسی باید نسل جوان را که کتاب را می‌خواند، سر شوق بیاورد... شیوه کتاب‌نویسی... بایستی جذاب باشد، به‌روز باشد، مبتکرانه باشد».

نقش معلم در تبیین تاریخ

هرچند محتوای کتاب درسی اهمیت بالایی دارد، اما در کنار آن، نقش معلم در تبیین واقعیات تاریخی هم انکارناپذیر است. کارشناسان آموزشی معتقدند؛ حتی بهترین کتاب‌های تاریخ نیز بدون حضور معلمی آگاه و توانمند، قادر به شکل‌دهی فهم واقعی دانش‌آموزان نیستند. معلمان نقش «راهنما و تحلیلگر» را دارند؛ آنها می‌توانند وقایع تاریخی را از حالت حفظ‌محور خارج کنند، چرایی و پیامد‌های آن را توضیح دهند و با ارائه مثال‌ها و بحث‌های تحلیلی، دانش‌آموزان را به تفکر انتقادی تشویق کنند و به شبهات مطرح‌شده در فضای مجازی در این خصوص پاسخ دهند.

تقویت مهارت‌های تدریس تحلیلی، فراهم کردن منابع مکمل و آموزش معلمان برای استفاده از فناوری‌های آموزشی، از الزامات جدی است تا روایت تاریخی دقیق و مستند به نسل جدید منتقل شود. بدون چنین حمایت‌هایی، خطر هدایت دانش‌آموزان به سمت منابع غیررسمی و تحریف‌شده وجود دارد، موضوعی که دشمن به روش‌های مختلف بر روی آن سرمایه‌گذاری کرده است.

راهکارها.

از بازنگری محتوا تا آموزش تحلیلی

آموزش تاریخ زمانی مؤثر خواهد بود که دانش‌آموز احساس کند دانستن گذشته، به فهم امروز و ساخت آینده او کمک می‌کند. برای نزدیک شدن محتوای کتب درسی به این مرحله مهم نکات زیادی را می‌توان مطرح کرد که مهم‌ترین آنها را می‌توان به شرح زیر عنوان کرد:

- بازنگری در محتوای کتاب‌های تاریخ با رویکرد تحلیل؛ کتاب‌های درسی باید از حالت صرفاً حفظ‌محور خارج شوند و با تمرکز بر تحلیل وقایع، چرایی رخداد‌ها و تأثیرات آنها بر روند تاریخ، فهم عمیق‌تری به دانش‌آموزان ارائه کنند.

- استفاده از منابع چندرسانه‌ای مکمل در کنار کتاب درسی؛ تصاویر، ویدئوها، پادکست‌ها و نقشه‌های تعاملی می‌توانند کتاب درسی را تکمیل کنند و مفاهیم تاریخی را برای دانش‌آموزان ملموس‌تر و جذاب‌تر کنند.

- توانمندسازی معلمان در آموزش تحلیلی تاریخ؛ معلمان به عنوان رابط میان محتوا و دانش‌آموز، نیازمند کسب مهارت‌ها و آموزش‌های تخصصی هستند تا بتوانند تدریس تحلیلی انجام دهند و دانش‌آموزان را به تفکر انتقادی تشویق کنند.

- متناسب‌سازی زبان کتاب‌ها با فهم نسل جدید؛ زبان کتاب‌های درسی باید ساده، روان و متناسب با درک نسل امروز باشد تا دانش‌آموزان بتوانند مفاهیم تاریخی را بهتر درک کنند و ارتباطی معنادار با وقایع برقرار نمایند.

به نظر می‌رسد تبیین دقیق، مستند و تحلیلی وقایع تاریخی در کتاب‌های درسی، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای تربیت نسلی آگاه، تحلیلگر و دارای هویت است. در جهانی که روایت‌ها با سرعت منتشر می‌شوند، آموزش رسمی باید نقش مرجع معتبر و قابل اعتماد را ایفا کند؛ نقشی که بدون بازنگری جدی در شیوه آموزش تاریخ، تحقق نخواهد یافت.

آفت کنکور

یکی از آفت‌های سمی نظام آموزشی ما در دو سه دهه اخیر، پررنگ شدن بیش از حد کنکورمحوری در مدارس است که سال به سال به پایه‌های پایین‌تر نیز تسری پیدا می‌کند. در شرایطی که سایه سنگین کنکور بسیاری از اهداف تربیتی و پرورشی مدارس را تحت‌الشعاع قرار داده است، اکنون برای بسیاری از دانش‌آموزان و مدارس، کسب مهارت در تست‌زنی گوی سبقت را از درس خواندن برای فهمیدن و دانستن ربوده است. حذف دروس عمومی از منابع کنکور نیز همان حداقل توجه به چنین دروسی را کمرنگ کرده است.

اکنون متاسفانه براساس بسیاری از موارد و مصادیق می‌توان گفت، تا حد زیادی به ویژه در پایه‌های بالاتر، مافیای کنکور خط‌مشی درسی مدارس و دانش‌آموزان را ترسیم می‌کند.

استفاده از زبان هنر برای تبیین وقایع تاریخی

در کنار توجه به درسنامه‌ها و شیوه‌های جذاب ارائه مفاهیم تاریخی به نسل نوجوان، باید به زبان هنر و نقش و اثر فراوان آن در انتقال مفاهیم اینچنینی هم توجه کرد. ساخت انیمیشن‌های قوی، جذاب و مستند در کنار سریال‌ها و فیلم‌های سینمایی می‌تواند در این مسیر مؤثر باشد.

منبع: کیهان