یک آرزوی بعید و دور که حتی با قانون هم دست یافتنی نمی‌شود!

به گزارش مجله خبری نگار،هوای پاک سال‌هاست به یکی از دورترین آرزو‌های زندگی شهری در ایران تبدیل شده؛ آرزویی که با وجود قانون، وعده و برنامه، هر سال کمرنگ‌تر می‌شود. در حالی که آلودگی هوا آرام و بی‌صدا جان هزاران نفر را تهدید می‌کند، اجرای ناقص قوانین و تعلل دستگاه‌های مسئول، این بحران را به یک وضعیت مزمن بدل کرده است. در ادامه، تحلیل و گزارشی از روزنامه «جهان‌صنعت» درباره چرایی زمین‌ماندن قانون هوای پاک را می‌خوانید:

شاید بهتر است طبیعت امروز را گلدوزی کنیم و قاب بگیریم، چون با این سرعتی که در تخریب پیش می‌رویم تا چند سال دیگر اثری از این زیبایی‌هایی که با تمام سختی‌ها تا به امروز هم مانده نخواهد بود. با وجود داشتن قانون هوای پاک، اما همچنان در بیشتر ماه‌های سال هوای ناسالم تنفس می‌کنیم به‌ویژه در کلانشهر‌هایی مانند تهران که هوای آلوده به مرور در حال تبدیل شدن به امری عادی است. اگر یک روز هوا سالم و پاک باشد و بتوانیم چند متر جلوتر خود را به راحتی ببینیم تعجب می‌کنیم.

اکنون حدود هشت سال است که از تصویب قانون هوای پاک می‌گذرد؛ قانونی مترقی در این زمینه که ۲۳دستگاه را به‌طور مستقیم درگیر اجرا می‌کند، اما همچنان بخش زیادی از بند‌های آن بلاتکلیف است، در این قانون ۱۶محور عملیاتی با ۲۲۸حکم تعیین شده، اما بررسی‌ها نشان می‌دهد که فقط ۱۳۸حکم به صورت ناقص اجرایی شده و ۶۲حکم نیز انجام نشده است. به‌عنوان مثال در زمینه اسقاط خودرو‌های فرسوده کار‌ها به کندی پیش می‌رود به‌طوری که اکنون با ۲۴‌میلیون خودروی فرسوده در کشور مواجه هستیم در حالی که طبق بررسی‌های انجام شده یکی از اولویت‌های مهم در زمینه منابع متحرک بحث اسقاط ناوگان حمل‌ونقل عمومی است، چون یک خودروی فرسوده حدود ۹برابر یک خودروی نوشماره انتشار آلودگی دارد و حدود دو برابر آن هم سوخت مصرف می‌کند.

انباشت ناوگان فرسوده

اسقاط خودرو‌های فرسوده باید در اولویت قرار گیرد، اما می‌بینیم که روند آن در کشور مناسب نبوده است به‌طوری که در سال‌های۹۸،۹۹و۱۴۰۰ حدود ۱۵‌هزار خودروی فرسوده از رده خارج شد در صورتی که در همان سال‌ها بیش از یک‌میلیون و ۵۰۰‌هزار خودروی جدید به ناوگان حمل‌ونقل اضافه شد. این کندی اسقاط باعث انباشت ناوگان فرسوده در کشور شد. البته در سال۱۴۰۳ رکورد اسقاط سالانه در کشور شکسته شد به‌طوری که از ابتدای۱۴۰۳ تاکنون حدود ۵۳۰‌هزار خودروی فرسوده از رده خارج شد، اما با توجه به وضعیت هوا در کلانشهر‌ها قطعا این سرعت هم کافی نیست و باید شتاب بیشتری بگیرد.

در قانون هوای پاک به ارتقای کیفیت سوخت وسایل نقلیه موتوری نیز تاکید شده است. مطابق قانون باید از سال ۱۳۹۹ سوخت توزیعی کشور استاندارد ملی (یورو ۴) را دارا باشد، اما اکنون روزانه از ۱۱۲‌میلیون لیتر سوخت توزیعی، ۴۴‌میلیون لیتر سوخت یورو۴ یعنی معادل ۳۹‌درصد در کشور توزیع می‌شود. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر موضوع دیگری بوده که در قانون هوای پاک به آن توجه ویژه شده است. در واقع مطابق ماده (۱۹) قانون باید سالانه ۳۰‌درصد از افزایش تقاضای برق کشور از انرژی‌های تجدیدپذیر تامین می‌شد، اما از سال۱۳۹۶ تا پایان سال۱۴۰۲ ظرفیت تجمیعی نیروگاه‌های تجدیدپذیر کشور حدود ۶۱۱مگاوات معادل ۲‌درصد از افزایش تولید بوده است.

قانون، باقی‌مانده روی کاغذ

البته از آنجا که در زمینه کاهش آلودگی هوا با چالش‌های زیادی مواجه هستیم از این‌رو در کشور هفته هوای پاک داریم که از ۲۸دی ماه آغاز و تا دوم بهمن ماه ادامه دارد و هر روز به یک موضوع پرداخته می‌شود. بااین‌حال در حالی این روز را پشت سر گذاشتیم که به‌باور کارشناسان تاکنون این قانون روی کاغذ باقی مانده و دستگاه‌های اجرایی به وظایف خود درا ین‌باره عمل نکرده‌اند. احمد طاهری، رییس مرکز هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط‌زیست درباره اینکه چه عواملی باعث شده که قانون هوای پاک به درستی اجرا نشود به ایرنا گفت: عدم هماهنگی در انجام وظایف که در سال‌های گذشته بوده باعث شد که قانون هوای پاک به درستی اجرا نشود.

وی افزود: با توجه به اهمیت موضوع هوای پاک و لزوم اجرای این قانون و با در نظر گرفتن عملکرد دستگاه‌های متولی در روند اجرای آن به نظر می‌رسد که این قانون نیازمند بازنگری اساسی است. در واقع باید اولویت و اهمیت اجرای قانون هوای پاک برای تمام دستگاه‌ها تبیین شود و متناسب با آن بتوانند روند بودجه‌ها را انجام دهند و کار‌ها را پیگیری کنند.

وی درباره وظیفه سازمان حفاظت محیط‌زیست در راستای اجرای قانون هوای پاک و معرفی دستگاه‌های کم کار در این زمینه گفت: سازمان حفاظت محیط‌زیست طبق قانون به وظیفه خود در این زمینه عمل کرده و گزارش‌ها را به تمام دستگاه‌های بالادستی از جمله قوه قضاییه، هیات دولت و مجلس منعکس کرده، امسال هم این اتفاق افتاده و گزارش عملکرد هوای پاک دستگاه‌ها در اختیار مراجع نظارتی قرار گرفته است. طاهری درباره اینکه چه دستگاه‌هایی بهتر عمل کردند، گفت: وقتی به وضعیت و شرایط مولفه‌های محیط‌زیستی نگاه کنیم متوجه می‌شویم که چه دستگاه‌هایی بهتر و چه دستگاه‌هایی بدتر عمل کردند. به‌عنوان مثال طبق قانون هوای پاک قرار بود تمام ناوگان فرسوده از رده خارج شود، اما اکنون ۲۴‌میلیون ناوگان فرسوده در کشور داریم، همچنین طبق قانون هوای پاک باید سه سال بعد از تصویب این قانون سوخت مطابق با سوخت استاندارد توزیع می‌شد، اما فقط امسال این اتفاق افتاد و توانستیم ۴۲۰‌میلیون لیتر مازوت کم گوگرد در اختیار نیروگاه‌ها قرار دهیم.

وی افزود: درخصوص معاینه فنی نیز قانون هوای پاک مقرر کرد وسائل فاقد معاینه فنی امکان حمل‌ونقل نداشته باشند و جریمه روزانه بدهند، اما ستاد معاینه فنی تهران اعلام می‌کند که ۶۰‌درصد ناوگان حمل‌ونقل به مراکز معاینه فنی مراجعه نمی‌کنند و اعمال قانون هم نمی‌شوند، قانون هوای پاک در خصوص ناوگان فرسوده محدودیت‌های جدی در نظر گرفته مانند ممنوعیت تردد، ممنوعیت حمل بار، کالا و مسافر، ممنوعیت خرید و فروش و ممنوعیت صدور برگه سبز، اما همه اینها در کشور انجام می‌شود و هیچ‌کدام از ممنوعیت‌ها برای ناوگان فرسوده اعمال نمی‌شود.

رییس مرکز هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط‌زیست تاکید کرد: اینها مصادیق کامل مواردی است که باید طبق قانون هوای پاک انجام می‌شدند، اما انجام نشدند، ما تمام این موارد را به قوه قضاییه، هیات دولت و مجلس اعلام کردیم و می‌کنیم، اما با توجه به شرایط هوا قطعا نیازمند عزمی جدی‌تر در اجرای قانون هوای پاک هستیم.

بلعیدن هزاران جان توسط غول آلودگی هوا

تجربه جهانی نشان می‌دهد که حل بحران آلودگی هوا نیازمند مدیریت منسجم، راهکار‌های درست و برنامه‌ریزی دقیق است. برای مثال مکزیکوسیتی، پایتخت مکزیک طی چند دهه اخیر همواره با بحران آلودگی هوا روبه‌رو بود، اما درحال‌حاضر یکی از پاک‌ترین شهر‌های جهان است و توانسته با راهکار‌های منطقی و درست این بحران را پشت سر بگذارد. تجربه مکزیک نشان می‌دهد حل این معضل کار چندان سختی نبوده و تنها نیازمند این است که آلودگی هوا به‌عنوان اولویت اصلی مسوولان قرار گیرد؛ چیزی که متاسفانه در کشورمان شاهد آن نیستیم. وضعیت هوا روزبه‌روز بدتر می‌شود و آمار‌های مرگ‌ومیر ناشی از آلودگی هوا به ۲۲۰نفر افزایش یافته است. در چنین شرایطی این پرسش مطرح می‌شود که چرا راهکار‌های مقابله با آلایندگی جوابگو نبوده و وضعیت به اینجا ختم شده است؟

عملکرد بسیاری از نهاد‌ها در رابطه با کاهش آلودگی هوا در بسیاری از مناطق نشان‌دهنده ناکارآمدی قابل‌توجه بوده و در عمل تاثیر چندانی بر بهبود کیفیت هوا نداشته است. باوجود تصویب قوانین محدودکننده برای خودرو‌های فرسوده، استانداردسازی سوخت‌ها و توسعه حمل‌ونقل عمومی، ضعف در نظارت، اجرای ناقص قوانین و نبود برنامه‌های جامع و مستمر باعث شده تا این اقدامات اثر ملموسی بر کاهش آلاینده‌ها نداشته باشند. افزایش روزافزون تعداد خودروها، رشد صنعتی بدون رعایت استاندارد‌های محیط‌زیستی و کمبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل پاک باعث شده که آلودگی هوا همچنان یکی از بزرگ‌ترین مشکلات شهری باقی بماند.

افزایش روز‌های ناسالم

براساس اعلام احمد طاهری، رییس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط‌زیست تعداد روز‌های ناسالم یعنی شاخص بالاتر از عدد۱۰۰ در عمده کلانشهر‌های کشور نسبت به سال۱۴۰۳ افزایش یافته است. روز‌های ناسالم در تهران ۵۷درصد، کرج ۵۵درصد، تبریز ۱۰۰‌درصد، مشهد ۱۶۱‌درصد و اهواز ۶۸‌درصد افزایش یافته است. در شهر تهران به‌نسبت سال گذشته روز‌های ناسالم برای گروه‌های حساس از ۷۷روز به ۱۰۶روز رسیده و ۳۸‌درصد و روز‌های ناسالم از سه‌روز به ۱۸روز افزایش یافته است. در سال گذشته وضعیت بسیار خطرناک تجربه نشد، اما در سال۱۴۰۴ دو روز بسیار ناسالم و دو روز بسیار خطرناک تجربه شد.

البته آلودگی روز‌های خطرناک و بسیار ناسالم به‌دلیل گرد و غبار در محدوده شهر تهران اتفاق افتاد. درمجموع شرایط فعلی نشان می‌دهد که حل این بحران نیاز به برنامه، همت و بودجه دارد، اما متاسفانه برخی مسوولان نه اولویت‌شان رفع آلودگی هواست و نه حفاظت از سلامت شهروندان. بسیاری از شهر‌های جهان که روزگاری جزو شهر‌های آلوده بودند با اتخاذ سیاست‌های درست توانستند به شهر‌های پاک تبدیل شوند، اما مسوولان ما اقدامی موثر انجام نمی‌دهند. در این شرایط تنها امید مردم به بارش باران است بلکه نزولات آسمانی این هوای مسموم و آلوده را پاک کند.

تاثیر آلودگی هوا بر خلقیات جامعه

آلودگی هوا نه‌تنها سلامت جسمانی انسان‌ها را تهدید می‌کند بلکه تاثیر قابل‌توجهی بر رفتار و روحیه آنها نیز دارد. مواجهه طولانی‌مدت با ذرات معلق، گاز‌های آلاینده و ترکیبات سمی می‌تواند منجر به خستگی مزمن، سردرد و اختلالات خواب شود. این اختلالات جسمانی به‌نوبه‌خود بر خلق‌وخو تاثیر می‌گذارند و باعث تحریک‌پذیری، اضطراب و کاهش تمرکز می‌شوند. تحقیقات نشان داده در روز‌هایی که کیفیت هوا پایین بوده میزان خشونت و رفتار‌های پرخطر در جامعه افزایش می‌یابد و مردم به‌دلیل احساس ناتوانی در کنترل محیط اطراف دچار افسردگی و بی‌حوصلگی می‌شوند. از نظر روانشناختی آلودگی هوا باعث کاهش احساس رفاه و رضایت از زندگی می‌شود. قرارگرفتن مداوم درمعرض هوای آلوده می‌تواند حس ناامنی و نگرانی را تقویت کرده و تمایل افراد به تعامل اجتماعی و فعالیت‌های بیرونی را کاهش دهد.