درمان برای کودکان فلج مغزی محقق شد!

به گزارش مجله خبری نگار/ایسکانیوز، از چند سال قبل، در دانشگاه آزاد واحد مشهد مرکز تحقیقاتی به نام «مرکز تحقیقات مهندسی پزشکی» وجود داشت که دکتر حمیدرضا کبروی از سال ۱۴۰۲ ریاست آن را برعهده گرفت. ماموریت اصلی این مرکز تحقیقات از این سال به ایجاد فناوری‌هایی برای امور توانبخشی عصبی تغییر مسیر داد.

منظور از توانبخشی عصبی، توانبخشی حسی و حرکتی برای طیفی از بیمارانی مانند بیماران فلج مغزی، پارکینسون، سکته‌های مغزی و ضایعات نخاعی است که از مشکلات و اختلالات حسی و حرکتی رنج می‌برند.

با تغییر رویکرد این مرکز تحقیقات و تغییر مسیر به سمت کار‌های پژوهشی بین رشته‌ای، گروهی از متخصصان مغز و اعصاب، فیزیوتراپیست، مهندسان پزشکی و مهندسی کامپیوتر گردهم آمدند تا بتوانند با ایجاد طرح‌های پژوهشی مشترک با اساتید گروه مغز و اعصاب و گروه مغز و اعصاب کودکان دانشگاه علوم پزشکی مشهد، پژوهش‌های قبلی خود را ادامه دهند.

این طرح‌های مشترک به گونه‌ای تعریف شدند که از یک سو، برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی مهندسی پزشکی پایان‌نامه تعریف شود و از سوی دیگر، رزیدنت‌های رشته مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشکی مشهد بتوانند روی بیماران با مشکلات حرکتی تحقیق کنند.

موازی با این طرح‌ها نیز چند طرح دیگر تعریف شد تا محققان بتوانند گرنت‌هایی را از بیرون دانشگاه کسب کنند و با کمک آنها هزینه‌های مربوط به توسعه فناوری‌های مخصوص بیماران تامین شود. از میان این گرنت‌ها می‌توان به گرنت بنیاد ملی علم، ستاد توسعه علوم شناختی، مجوعه «نیماد» و پژوهشگاه تربیت بدنی اشاره کرد.

خروجی این طرح‌های پژوهشی فناوری‌هایی در سطح آزمایشگاهی و بعضا نیمه‌صنعتی شد و کل تحقیقات به مرحله ارزیابی بالینی روی بیماران رسید. آزمایش‌های بالینی شروع شد و در این مرحله بود که مرکز تحقیقات مهندسی پزشکی به گروه مغز و اعصاب کودکان دانشگاه علوم پزشکی مشهد اعلام کرد تا در توسعه فناوری‌های به‌روز و ابداع پروتکل‌های جدید و زیر سقف مرکز توانبخشی نوین، همکاری کنند و به طور خاص برای کودکان فلج مغزی خدمات نوینی را ارائه دهند.

این در حالی بود که در آن زمان، دانشگاه علوم پزشکی مشهد خود مجوزی تحت عنوان «مرکز جامع تکامل کودکان» را گرفته بود و فضایی را نیز در نظر داشت تا این مرکز را راه بیندازد، اما بودجه‌ای در دست نداشت. این امر باعث شد که ۲ مرکز -یکی از سوی دانشگاه آزاد مشهد و دیگری دانشگاه علوم پزشکی مشهد- با هم ادغام شوند و مرکز تحقیقات مهندسی پزشکی دانشگاه آزاد این مجموعه را به سمت همان ماموریت اصلی یعنی توانبخشی عصبی پیش ببرد.

مرکز جامع تکامل تابستان سال گذشته، در راستای تحقق هدف‌های خود با یکی از بیمارستان‌های فوق تخصص کودکان در مشهد با نام «اکبر» شروع به همکاری کرد تا تجهیزات خود را درون بیمارستان قرار دهد و پزشکان، بیماران خود را به این مرکز ارجاع دهند. ادامه این همکاری در آبان سال گذشته منجر به امضای تفاهم‌نامه‌ای بین دانشگاه علوم پزشکی مشهد و بیمارستان اکبر شد و کار رسمیت بیشتری پیدا کرد.

از تیر ماه امسال کد خدمت در سیستم بیمارستان ثبت شد تا بیماران بابت خدمات توانبخشی مرکز جامعه تکامل حق‌الزحمه پرداخت کنند که این حق‌الزحمه به دانشجویان تحصیلات تکمیلی تعلق می‌گیرد که در این مرکز فعالیت می‌کنند.

با ادامه فعالیت‌های این مرکز، بیمارستان فوق تخصصی اکبر یک سوله به مساحت ۳۰۰ مترمربع را در اختیار مرکز جامع تکامل کودکان قرار داده تا بیماران را در فضای بزرگ‌تری بپذیرد.

محققان این مرکز براساس مبانی علوم اعصاب و ابزار‌های موجود مهندسی، ابزار‌هایی طراحی کرده‌اند که از پتانسیل نوروپلاستی یا انعطاف‌پذیری عصبی مغز استفاده می‌کنند و سیستم اعصاب مرکزی را بازیابی می‌کنند.

به گفته دکتر کبروی، طرح‌های تحقیقاتی این مرکز همچنان ادامه دارد تا تجهیزات آن تکمیل شوند و کار‌های علمی و اجرایی آن ادامه یابند.

کودکان فلج مغزی چگونه درمان می‌شوند؟

این مرکز متناسب با وضعیت جسمی کودکانی که مراجعه می‌کنند -که اکثرا فلج مغزی هستند و به زودی کودکانی که به سکته مغزی دچارند و همچنین ضایعه نخاعی به این گروه اضافه خواهند شد- درمان‌های لازم را ارائه می‌دهد.

در ابتدا MRI مغزی این کودکان توسط پزشکان بررسی می‌شود و سپس براساس بخش آسیب دیده مغز و میزان آسیب آن و با استفاده از دستگاه‌هایی که محققان این مرکز ساخته‌اند، پروتکل درمان اختصاصی برای هر کودک در نظر گرفته می‌شود.

مبنای کار درمان کودکان این است که با استفاده از قابلیت‌های باقیمانده در مغز، اصلاحاتی در عملکرد مغز ایجاد شود تا ضعف ایجاد شده ناشی از ضایعه جبران شود و همین امر این مرکز را از کاردرمانی‌های کلاسیک متمایز می‌کند.

دکتر کبروی، رئیس مرکز جامع تکامل، می‌گوید: بعد از گذشت یک سال و اندی از شروع فعالیت این مرکز، به گواه پزشکان متخصص و ارزیابی‌های انجام شده، همه بچه‌های مراجعه کننده بهبود پیدا کرده‌اند و کودکانی که به کلینیک‌های توانبخشی معمولی مراجعه می‌کردند و بعد از سال‌ها کاردرمانی پیشرفت قابل توجهی در وضعیت جسمانی آنها دیده نمی‌شد، در این مرکز با تغییرات قابل توجه حرکتی درمان شده‌اند.

در این مرکز، ۱۶ نفر از دانشجویان تحصیلات تکمیلی دکتر کبروی در دانشگاه آزاد واحد مشهد -شامل کارشناسی ارشد و دکتری و یک فارغ‌التحصیل مقطع کارشناسی- از گروه مهندسی پزشکی به شکل تمام وقت در کار‌های علمی و اجرایی کمک می‌کنند. چهار نفر نیز از فوق تخصصان بیماری‌های مغز و اعصاب کودکان از گروه فوق تخصصی مغز و اعصاب کودکان دانشگاه علوم پزشکی مشهد -که اساس مغز و اعصاب اطفال را در خراسان رضوی پایه‌ریزی کرده‌اند و به شدت شاخص و مجرب هستند- در کار‌های کلینیک کمک می‌کنند. رزیدنت‌های دانشگاه علوم پزشکی نیز -بدون داشتن حضور فیزیکی- در اجرای پایان‌نامه کمک می‌رسانند.

گفتنی است که حمیدرضا کبروی، کارشناسی رشته مهندسی برق و الکترونیک، کارشناسی ارشد مهندسی پزشکی بیوالکتریک و دکتری مهندسی برق و الکترونیک گرایش بیوالکتریک دارد و هم‌اکنون به عنوان هیات علمی در گروه آموزشی مهندسی پزشکی دانشگاه آزاد واحد مشهد تدریس می‌کند، ولی حوزه پژوهشی او به شکل خاص توانبخشی عصبی و در واقع، توسعه فناوری‌هایی است که به توانبخشی عصبی کمک می‌کند.

ابزار‌ها و فناوری‌های ابداع شده مرکز جامع تکامل کودکان

دستگاه‌هایی که در مرکز جامع تکامل کودکان مورد استفاده قرار می‌گیرند، از سه رویکرد پایه‌ای بهره می‌برد:

تحریک سیستم حسی

رویکرد اول تحریک سیستم حسی است. سیستم حسی انسان شامل یک زیرسیستم‌های تولید فرمان‌های عصبی، دریافت بازخورد‌های عصبی و پردازش و استخراج اطلاعات جدید می‌شود. با تحریک این سیستم می‌توان، حسگر‌های مربوط به حرکت را تقویت کنیم.

بازی‌های کامپیوتری تعاملی

رویکرد دوم بازی‌های کامپیوتری تعاملی است که نوعی بیوفیدبک‌های پیشرفته هستند. این بازی‌ها بدون اینکه کودک متوجه فرآیند باشد، جریان اطلاعات را بین قسمت‌های بالایی و قسمت‌های عمقی مغز کودک برقرار می‌کنند.

دستگاه‌های تمرین راه رفتن

در کنار ۲ ابزار قبلی، دستگاه‌هایی نیز در این مرکز وجود دارند که برای بازیابی قابلیت‌های حرکتی هنگام راه رفتن به کار می‌روند.

ابزار پردازش

به غیر از اینها دستگاه‌هایی در مرکز جامع تکامل کودکان برای ثبت و پردازش سیگنال‌های حیاتی مغزی و فعالیت‌های فیزیکی عضلات و آنالیز الگو‌های راه رفتن نیز وجود دارد تا وضعیت بیماران را قبل و بعد از توانبخشی عصبی ارزیابی شود.

کبروی می‌گوید: رویکرد و مبنای کلی توانبخشی عصبی در مرکز جامع تکامل کودکان این است که با تحریک به سیستم عصبی و تمرین‌های حرکتی و ذهنی، سیستم اعصاب مرکزی را در وضعیتی قرار دهیم که بتواند با اصلاح ارتباطات شبکه‌ای، جریانات اطلاعات و نحوه پردازش داده‌ها به نقطه‌ای برسد که ضعف‌های ایجاد شده در مغز را به صورت عملکردی جبران کند. همه دستگاه‌های این مرکز نیز حول همین عملکرد می‌چرخند تا بازآموزی مغز را تسریع کنند.

دستگاه‌هایی، چون سیستم مربوط به بازی‌های کامپیوتری تعاملی صفر تا صد توسط محققان این مرکز با کمک دانشجو‌های تحصیلات تکمیلی دانشگاه آزاد مشهد طراحی شده‌اند.

به گفته کبروی، ممکن است مشابه پروتکل‌هایی که در این مرکز اجرا می‌شوند، در خارج از کشور وجود داشته باشند، اما نکته مهم و متمایز کننده این مرکز از مراکز دیگر دنیا این است که مجموعه دستگاه‌های تولید شده آن از نظر علمی شبیه به یک پازل در کنار هم کار می‌کنند؛ در حالی که در خارج از کشور هر دستگاه به صورت مجزا مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ و به همین دلیل نتایج شگفت‌انگیزی روی بیماران دارد.

گروه سنی بیماران و میزان بهبودی آنها

به طور میانگین روزانه ۶ الی هشت نفر بیمار به این مرکز مراجعه می‌کنند که عمده آنها در رده سنی ۶ تا ۱۴ سال قرار می‌گیرند، اما به طور کلی گستره بیمارانی که می‌توانند از این مرکز بهره ببرند، چهار تا ۱۸ سال است. این مرکز از شنبه تا پنجشنبه از ساعت سه تا هفت بعدازظهر بیماران را پذیرش می‌کند.

کبروی می‌گوید: با توجه به اینکه بیماران مراجعه کننده به این مرکز مشکلات عصبی عمقی دارند، بهبودی از نظر ما یعنی زمانی که آنها بتوانند کیفیت زندگی خود را ارتقا دهند؛ مثلا آیا کودک می‌تواند راه برود یا مشق بنویسد، آیا می‌تواند دوچرخه‌سواری یا نقاشی کند؟ آیا می‌تواند کار‌های شخصی‌اش را انجام دهد؟

وی می‌افزاید: با توجه به ارزیابی بالینی از پزشکان و همچنین نظرات خانواده‌های این کودکان، می‌توانم به جرات بگویم که بیمارانی که به مرکز توانبخشی ما مراجعه کرده‌اند، متناسب با شرایط جسمی‌شان، به طور قابل توجهی تغییرات حرکتی و قدرت شناختی داشته‌اند و کیفیت زندگی آنها به شدت ارتقا یافته و در برخی موارد به صورت صددرصد بهبودی حاصل شده است.

چیزی شبیه به معجزه

در بیماران فلج مغزی، یکی از مسائل شایع این است که انگشتان دست یا پایشان به دلیل بی‌تحرکی به داخل برمی‌گردد و فرد دیگر نمی‌تواند آن را تکان دهد، اما در مرکز جامع تکامل کودکان مواردی وجود دارد که کودکان توانستند همین انگشتان‌شان را به حرکت درآورند. یا در برخی از بیماران، مواردی مشاهده شده است که کودک اصلا حرف زدن اطرافیانش را متوجه نمی‌شد، اما با توانبخشی در این مرکز به خوبی توانسته است با دیگران ارتباط برقرار کند، چون مغزش از نظر شناختی بهبود پیدا کرده است.

نکته جالب اینجاست که اکثر این بیماران بعد از توانبخشی، زمانی که به پزشک معالج خود مراجعه می‌کنند، پزشک از شرایط بهبودی آنها متعجب می‌شود.

کبروی می‌گوید: مواردی داشتیم که کودکی با مشکلات حرکتی مراجعه کرده است و بعد از توانبخشی به حدی بهبود یافته که دیگر امکان تشخیص او با یک کودک سالم وجود ندارد. حتی موردی داشتیم که یک پسربچه با مشکلات حرکتی و نیمه فلج مراجعه کرد و بعد از توانبخشی، زمانی که برای سنجش قبل از دبستان به مراکز مربوطه رفته بود، کارشناسان متوجه نقص حرکتی او نشده بودند و توانسته بود در یک مدرسه معمولی ثبت‌نام کند.

او می‌افزاید: مورد دیگری هم داشتیم که یک دختربچه هشت ساله بود که دچار اسپاسم و گرفتگی شدید عضلات بود. در مواردی شبیه این دختربچه، معمولا پزشک ارتوپد عمل جراحی بلند کردن تاندون پا را انجام می‌دهند تا بچه بتواند مفصل خود را باز و بسته کند. اما موضوع اینجاست که، چون مشکل اصلی در بدن کودک حل نشده است، با رشد او، طول استخوان زیاد می‌شود و دوباره این مشکل برمی‌گردد و مفاصل دچار حالت جمع‌شدگی می‌شوند؛ و در نهایت دوباره باید عمل جراحی تکرار شود. این دختربچه بعد از عمل جراحی اولش به این مرکز آمد و بعد از چند ماه توانبخشی، زمانی که به پزشک معالجش مراجعه کرد، پزشک به او گفت که دیگر نیازی به جراحی ندارد.

زمانی که منافع عمومی اولویت اول می‌شود

کبروی می‌گوید: در مرکز جامع تکامل کودکان به نوعی علم به فناوری تبدیل شده است و ما به جای اینکه به نوشتن مقاله فکر کنیم، گرنت بیشتر بگیریم و دانشجوی دکتری استخدام کنیم، به این فکر کردیم که کار‌های علمی‌مان را به سمت منافع عمومی پیش ببریم. این در حالی است که زمانی که کار‌های پژوهشی و علمی به سمت منافع شخصی مثل نوشتن مقاله و ارتقای شغلی می‌رود، خروجی آن گذرا خواهد بود.

او می‌افزاید: کار علمی یعنی حل مساله. زمانی که حل مساله هدف یک کار علمی باشد، مقاله و اعتبار هم همراهش می‌آید.

او همچنین می‌گوید: سوله‌ای را در بیمارستان فوق تخصصی اکبر به ما دادند، انبار کارتن‌های سرنگ بود و زمان زیادی طول کشید تا بتوانیم در آنجا مستقر شویم. ما به این فکر نکردیم که چه منفعتی به ما می‌رسد که در یک تابستان گرم، این انبار را خالی کنیم و فقط با ۲ دستگاه کار توانبخشی را شروع کنیم. حتی به ما می‌گفتند مریضی برای مداوا به این مکان مراجعه نمی‌کند. اما هدف ما بالاتر از اینها بود و با پیگیری‌های لازم کارمان را پیش بردیم؛ و من به این نتیجه رسیدم جایی که تضاد بین منفعت جمع و شخصی وجود دارد و شما منفعت جمع را ترجیح می‌دهید، افق‌های جدیدی به رویمان باز می‌شود.

آیا مشابه این مرکز توانبخشی در کشور وجود دارد؟

به گفته دکتر کبروی، مراکز توانبخشی بسیاری در کشور وجود دارند، اما فقط یک مورد مرکز توانبخشی در تهران هست که به صورت بین رشته‌ای و تخصصی روی بچه‌های سی‌پی کار می‌کند. این مرکز حاصل مشارکت چند دانشگاه از جمله دانشگاه شریف در رشته‌های مهندسی، دانشگاه علوم پزشکی ایران و دانشگاه علوم پزشکی تهران و دانشگاه توانبخشی بهزیستی تهران در رشته‌های پزشکی است.

*پی‌نوشت: تصویر این خبر تزیینی است. با توجه به شرایط پیش آمده برای اینترنت کشور، امکان دریافت تصاویر و ویدیو‌های موجود از این مرکز تحقیقات وجود نداشت. به محض بهبود شرایط اینترنت، تصاویر این مرکز تحقیقات که قاب‌هایی شبیه به معجزه را روایت می‌کند، در اختیار شما مخاطبان گرامی قرار خواهد گرفت.