جنگ چه بحران‌هایی برای افراد دارای معلولیت ایجاد میکند؟

به گزارش مجله خبری نگار/شرق،گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس از زندگی افراد دارای معلولیت در روز‌های جنگ حکایت از کمبود دارو و تعطیلی مراکز توانبخشی تا اسکان نامناسب و بحران معیشت داشت.

گروه‌هایی هستند که پیش از آغاز بحران هم با دشواری‌های فراوان زندگی می‌کنند و با شروع جنگ، آسیب‌پذیری آنان چند برابر می‌شود. افراد دارای معلولیت یکی از همین گروه‌ها هستند؛ شهروندانی که برای ادامه زندگی به خدمات درمانی، توانبخشی، تجهیزات پزشکی، دارو، حمل‌ونقل و حمایت‌های اجتماعی وابسته‌اند و هرگونه اختلال در این زنجیره، زندگی روزمره آنان را با بحرانی جدی روبه‌رو می‌کند.

تازه‌ترین گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس با عنوان «زیست افراد دارای معلولیت در شرایط جنگ تحمیلی سوم؛ نیازسنجی و ارائه پیشنهاد‌های سیاستی» به وضعیت این گروه در روز‌های جنگ پرداخته است؛ مطالعاتی که نشان می‌دهد پیامد‌های جنگ برای افراد دارای معلولیت تنها به خطرات ناشی از حملات محدود نمی‌شود، بلکه کمبود دارو، تعطیلی مراکز توانبخشی، افزایش شدید هزینه‌های درمان، مشکلات اسکان، بیکاری و فشار‌های روانی، مجموعه‌ای از بحران‌های هم‌زمان را بر آنان تحمیل کرده است.

این مطالعه به پیشنهاد وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و با مشارکت سازمان بهزیستی کشور و سازمان آموزش‌وپرورش استثنایی انجام شده است. پژوهشگران تلاش کرده‌اند به جای اتکا به مراجعه افراد برای دریافت خدمات، نیاز‌های آنان را به صورت فعال شناسایی کنند تا مشخص شود مهم‌ترین مشکلات جامعه افراد دارای معلولیت در شرایط جنگ چیست و چه اقداماتی باید در اولویت سیاست‌گذاران قرار گیرد.

تحقیق در دو بخش کیفی و کمی انجام شده و تهران به دلیل بیشترین حجم آسیب‌های ناشی از جنگ به عنوان پایلوت انتخاب شده است. در مرحله نخست با فعالان حوزه معلولیت، مدیران و متخصصان مصاحبه شد و در مرحله دوم نیز هزاران نفر از افراد دارای معلولیت یا خانواده‌های آنان در یک پیمایش گسترده شرکت کردند. از میان بیش از ۱۲ هزار بازدید از پرسشنامه، ۳۵۷۴ پاسخ دریافت شد و پس از حذف پاسخ‌های تکراری، اطلاعات ۳۲۸۵ پرسشنامه مبنای تحلیل نهایی قرار گرفت.

نتایج گزارش نشان می‌دهد مهم‌ترین دغدغه افراد دارای معلولیت در روز‌های جنگ، دسترسی به دارو و تجهیزات درمانی بوده است. کمبود دارو‌های اعصاب و روان، دارو‌های کنترل تشنج، انسولین و سایر دارو‌های حیاتی، همراه با افزایش قیمت آنها، بسیاری از خانواده‌ها را با مشکلات جدی روبه‌رو کرده است. هم‌زمان هزینه اقلام بهداشتی مصرفی افراد دارای آسیب نخاعی و معلولیت‌های شدید نیز جهش قابل توجهی داشته است.

بر اساس این گزارش، متوسط هزینه ماهانه اقلام بهداشتی مورد نیاز برخی از افراد دارای معلولیت به بیش از ۱۵۲ میلیون ریال رسیده، در حالی که کمک‌هزینه پرداختی دولت تنها حدود یک‌دهم این مبلغ بوده و حتی همان مبلغ نیز در فروردین ۱۴۰۵ پرداخت نشده است.

پژوهشگران هشدار داده‌اند که ادامه این وضعیت می‌تواند سلامت افراد دارای معلولیت را با مخاطرات جدی روبه‌رو کند؛ زیرا استفاده نکردن از این تجهیزات، احتمال بروز عفونت، زخم بستر و سایر عوارض درمانی را افزایش می‌دهد. یکی دیگر از یافته‌های مهم گزارش، اختلال گسترده در خدمات توانبخشی است. در روز‌های جنگ بسیاری از مراکز توانبخشی دولتی، غیردولتی و مراکز وابسته به سازمان‌های مردم‌نهاد فعالیت خود را متوقف یا محدود کردند. این مسئله به‌ویژه برای کودکان دارای معلولیت جسمی، حرکتی و ذهنی که در سنین طلایی درمان قرار دارند، پیامد‌های جبران‌ناپذیری به همراه داشته است.

اگرچه بخشی از خدمات به شکل مجازی ارائه شد، اما ضعف اینترنت و نبود زیرساخت مناسب باعث شد این خدمات نتواند جایگزین درمان حضوری شود و بسیاری از خانواده‌ها عملاً از دریافت خدمات محروم بمانند.

در بخش کیفی پژوهش نیز تعطیلی مراکز خدمات‌رسان، اختلال در خدمات پرستاری، کمبود منابع مالی و توقف فعالیت برخی سازمان‌های مردم‌نهاد از مهم‌ترین مشکلات گزارش شده است.

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد فشار‌های روانی ناشی از جنگ، افراد دارای معلولیت و خانواده‌های آنان را بیش از سایر گروه‌ها تحت تأثیر قرار داده است. اضطراب، ترس شدید، بی‌قراری، اختلالات روانی و استرس‌های ناشی از حملات در میان پاسخ‌دهندگان فراوان گزارش شده است. کودکان دارای اتیسم و افراد دارای معلولیت ذهنی بیشترین آسیب را تجربه کرده‌اند و خانواده‌ها خواستار ایجاد خطوط مشاوره تخصصی، فضا‌های امن و خدمات حمایتی ویژه برای این گروه شده‌اند.

یکی از محور‌های این گزارش به وضعیت اسکان افراد دارای معلولیت در روز‌های جنگ اختصاص دارد؛ بررسی‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد سیاست‌های اسکان اضطراری، استاندارد‌های دسترس‌پذیری را رعایت نکرده‌اند.

بسیاری از خانواده‌های دارای فرد معلول در واحد‌هایی اسکان داده شدند که فاقد آسانسور، رمپ یا امکانات لازم برای تردد افراد دارای معلولیت بود. حتی در مواردی، خانواده‌ها به طبقات بالای ساختمان‌ها منتقل شدند؛ در حالی که قطع برق، از کار افتادن آسانسور‌ها و دشواری جابه‌جایی، خروج اضطراری این افراد را تقریباً غیرممکن می‌کرد.

پژوهشگران تأکید می‌کنند که هیچ سازوکار اختصاصی برای اسکان افراد دارای معلولیت که خانه‌هایشان آسیب دیده یا تخریب شده بود، پیش‌بینی نشده و هماهنگی لازم میان سازمان بهزیستی و شهرداری‌ها نیز برای تأمین محل اسکان مناسب شکل نگرفته است. این خلأ سبب شد بسیاری از خانواده‌ها ناچار شوند بدون در نظر گرفتن شرایط جسمی و حرکتی اعضای خود، در محل‌های موقت سکونت کنند.

گزارش همچنین از اختلال گسترده در حمل‌ونقل عمومی و خدمات ویژه افراد دارای معلولیت خبر می‌دهد. در شرایط جنگ، بسیاری از افراد دارای معلولیت به دلیل نبود وسایل حمل‌ونقل مناسب، محدودیت‌های تردد و دشواری خروج از مناطق پرخطر، امکان جابه‌جایی سریع را نداشتند. این مسئله برای افراد دارای آسیب نخاعی، معلولیت‌های شدید جسمی و افراد بستری، خطرات بیشتری ایجاد کرده و حتی در برخی موارد، امکان تخلیه اضطراری آنان را با مشکل مواجه ساخته است. پژوهش تأکید می‌کند که نبود برنامه مشخص برای انتقال افراد دارای معلولیت در شرایط بحران، یکی از مهم‌ترین ضعف‌های مدیریت بحران کشور محسوب می‌شود.

یافته‌های گزارش نشان می‌دهد آثار اقتصادی جنگ بر افراد دارای معلولیت بسیار گسترده بوده است. بخش قابل توجهی از این افراد در مشاغل غیررسمی، خویش‌فرما یا خدماتی فعالیت می‌کنند؛ مشاغلی که بیش از سایر بخش‌ها در برابر بحران آسیب‌پذیر هستند. رانندگان اینترنتی، فروشندگان، هنرمندان و فعالان مشاغل آزاد از جمله گروه‌هایی بودند که با کاهش شدید درآمد یا از دست دادن شغل خود روبه‌رو شدند. این در حالی است که نرخ بیکاری در میان افراد دارای معلولیت پیش از جنگ نیز بالا بوده است.

هم‌زمان، افزایش قیمت دارو، تجهیزات پزشکی، اقلام بهداشتی و هزینه‌های درمان، فشار اقتصادی مضاعفی بر خانواده‌ها وارد کرد؛ خانواده‌هایی که بخش قابل توجهی از آنها در دهک‌های پایین درآمدی قرار دارند و توان مالی محدودی برای تأمین هزینه‌های جدید دارند.

مرکز پژوهش‌های مجلس دراین گزارش ایجاد یک نظام جامع «نیازسنجی فعال» در سراسر کشور را پیشنهاد داده است؛ به این معنا که دستگاه‌های مسئول پیش از وقوع بحران، اطلاعات دقیق افراد دارای معلولیت، محل سکونت، نوع معلولیت، نیاز‌های درمانی و تجهیزات مورد نیاز آنان را در قالب یک بانک اطلاعاتی به‌روز ثبت کنند تا در زمان وقوع جنگ یا سایر بحران‌ها، امدادرسانی بدون اتلاف وقت انجام شود. گزارش همچنین بر اصلاح قوانین موجود تأکید دارد. پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند ماده‌ای به قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت افزوده شود تا حمایت از این گروه در شرایط جنگ، تهدید‌های امنیتی و بلایای طبیعی به‌طور صریح در قانون پیش‌بینی شود؛ زیرا قوانین فعلی بیشتر بر بحران‌های طبیعی متمرکزند درباره جنگ خلأ‌های جدی وجود دارد.

یکی دیگر از پیشنهاد‌های، تقویت خدمات درمانی و توانبخشی در شرایط بحران است. مرکز پژوهش‌های مجلس خواستار افزایش کمک‌هزینه خرید اقلام بهداشتی، توسعه پوشش بیمه‌ای خدمات درمان و توانبخشی، راه‌اندازی «اورژانس توانبخشی»، گسترش خدمات درمان و توانبخشی در منزل، استفاده از ظرفیت مراکز غیردولتی و سازمان‌های مردم‌نهاد و تعیین داروخانه‌های مشخص برای تأمین دارو‌های کمیاب شده است.

همچنین بر ایجاد خطوط مشاوره تخصصی برای افراد دارای معلولیت و خانواده‌های آنان، توزیع تجهیزات حمایتی مانند گوشی‌های صداگیر برای کودکان مبتلا به اتیسم و استمرار خدمات توانبخشی حتی در روز‌های بحران تأکید شده است. در حوزه اقتصادی نیز پیشنهاد شده افرادی که در نتیجه جنگ شغل خود را از دست داده‌اند، شناسایی و تحت پوشش حمایت‌های معیشتی قرار گیرند.

مرکز پژوهش‌های مجلس همچنین بر استفاده از توانمندی‌ها و مهارت‌های افراد دارای معلولیت در شبکه خدمات بحران، ایجاد فرصت‌های شغلی متناسب با شرایط آنان و جلوگیری از حذف این گروه از بازار کار در دوران پس از بحران تأکید کرده است.