تحقیقات، اثرات کافئین بر بدن را آشکار کرده‌اند

به گزارش مجله خبری نگار، کافئین محبوب‌ترین ماده روانگردان در جهان است. هر روز میلیارد‌ها نفر صبح خود را با قهوه، چای یا نوشیدنی‌های انرژی‌زا شروع می‌کنند تا احساس انرژی کنند و تمرکز خود را بهبود بخشند. اما هرچه دانشمندان بیشتر اثرات کافئین بر مغز و بدن را مطالعه می‌کنند، این سوال که آیا مفید است یا مضر، پیچیده‌تر می‌شود. برای اطلاعات بیشتر به مقاله ایزوستیا مراجعه کنید.

کافئین چگونه بر بدن تأثیر می‌گذارد و کدام نوشیدنی‌ها حاوی آن هستند؟

تحقیقات مدرن نشان می‌دهد که کافئین واقعاً می‌تواند توجه، حافظه و عملکرد را بهبود بخشد. با این حال، مصرف بیش از حد آن می‌تواند خواب را مختل کند، اضطراب را افزایش دهد و سیستم عصبی را بیش از حد تحت فشار قرار دهد. علاوه بر این، این اثر نه تنها به دوز، بلکه به سن، ژنتیک و حتی زمان روز نیز بستگی دارد.

کافئین یک محرک سیستم عصبی مرکزی است. اثر اصلی آن مسدود کردن آدنوزین، یک ماده شیمیایی مسئول احساس خستگی و خواب آلودگی است. هنگامی که گیرنده‌های آدنوزین مسدود می‌شوند، مغز فعال‌تر می‌شود: تمرکز افزایش می‌یابد، زمان واکنش سریع‌تر می‌شود و خستگی به طور موقت کاهش می‌یابد.

محققان خاطرنشان می‌کنند که کافئین فقط در قهوه یافت نمی‌شود. این ماده را می‌توان در چای، نوشیدنی‌های انرژی‌زا، نوشابه، شکلات و حتی برخی دارو‌ها نیز یافت. طبق گفته دانشگاه مونترال، کافئین همچنان یکی از پرمصرف‌ترین مواد روانگردان در جهان است. با این حال، نوشیدنی‌های مختلف تأثیر متفاوتی بر بدن دارند. به عنوان مثال، چای معمولاً حاوی کافئین کمتری نسبت به قهوه است و سرشار از ال-تیانین، یک اسید آمینه است که تا حدی اثر تحریک‌کننده را کاهش می‌دهد. بنابراین، چای احساس هوشیاری خفیف‌تر و طولانی‌تری ایجاد می‌کند.

نوشیدنی‌های انرژی‌زا بحث‌برانگیزترین منبع کافئین محسوب می‌شوند. علاوه بر خودِ ماده‌ی محرک، آنها اغلب حاوی مقادیر زیادی شکر، طعم‌دهنده‌ها و محرک‌های اضافی هستند. پزشکان مصرف منظم نوشیدنی‌های انرژی‌زا را با افزایش استرس قلبی عروقی، به ویژه در نوجوانان و افراد مبتلا به اختلالات اضطرابی، مرتبط می‌دانند. تحقیقات نشان می‌دهد که ترکیب دوز‌های بالای کافئین و شکر می‌تواند تأثیر بسیار زیادی بر سیستم عصبی داشته باشد و باعث افزایش ناگهانی انرژی و خستگی متعاقب آن شود.

وقتی کافئین زیاد مصرف می‌کنید چه اتفاقی می‌افتد؟

علیرغم شهرت کافئین به عنوان یک محرک نسبتاً بی‌خطر، مصرف بیش از حد آن می‌تواند عوارض جانبی جدی ایجاد کند. شایع‌ترین علائم مصرف بیش از حد شامل اضطراب، تحریک‌پذیری، افزایش ضربان قلب، لرزش، بی‌خوابی و مشکل در تمرکز است. افرادی که اضطراب و اختلالات خواب بیشتری دارند، به ویژه به کافئین حساس هستند.

روانشناسان خاطرنشان می‌کنند که کافئین می‌تواند به معنای واقعی کلمه علائم اختلال اضطراب را تقلید کند. سوزان بولینگ، متخصص، توضیح می‌دهد که تحریک سیستم عصبی باعث واکنش‌های فیزیولوژیکی مشابه اضطراب می‌شود: افزایش ضربان قلب، تنش و بی‌قراری درونی.

تحقیقات همچنین نشان می‌دهد که واکنش به کافئین به شدت به ژنتیک وابسته است. برخی افراد آن را به سرعت پردازش می‌کنند، در حالی که برخی دیگر آن را بسیار کندتر پردازش می‌کنند. بنابراین، ممکن است دوز یکسانی از قهوه روی یک نفر تأثیر کمی داشته باشد، اما در دیگری باعث بی‌خوابی شود.

مسئله‌ی جداگانه، تأثیر کافئین بر خواب است. در سال ۲۰۲۵، محققان دانشگاه مونترال کشف کردند که کافئین حتی در طول خواب نیز فعالیت مغز را تغییر می‌دهد. دانشمندان با استفاده از الکتروانسفالوگرافی و هوش مصنوعی کشف کردند که تحت تأثیر کافئین، مغز در حالت برانگیختگی بیشتری باقی می‌ماند و کمتر قادر به انتقال به مراحل عمیق ترمیمی است. یکی از نویسندگان این مطالعه، پروفسور کریم جربی، اظهار داشت که کافئین می‌تواند «مغز را به حالت بحرانی شدید سوق دهد» و باعث شود سیستم عصبی حتی در شب نیز بیش از حد فعال بماند.

دانشمندان دانشگاه بازل همچنین کشف کردند که مصرف منظم کافئین به طور موقت بر ساختار ماده خاکستری مغز تأثیر می‌گذارد. محققان تأکید می‌کنند که این تغییرات به نظر برگشت‌ناپذیر نمی‌رسند، اما تأثیر عمیق این ماده محرک بر سیستم عصبی را نشان می‌دهند.

یک رسم خطرناک: یک متخصص غدد درون ریز در مورد خطرات نوشیدن قهوه برای صبحانه هشدار داد.

طرفداران این نوشیدنی مقوی در معرض خطر ابتلا به گاستریت و زخم معده هستند.

چرا قهوه و چای هنوز هم سالم تلقی می‌شوند؟

به طور متناقضی، علیرغم همه خطرات، مصرف متعادل قهوه و چای به طور مداوم با اثرات مثبت بر سلامتی مرتبط است. مطالعات اپیدمیولوژیک گسترده نشان می‌دهد افرادی که قهوه و چای را به میزان متعادل می‌نوشند، اغلب خطر کمتری برای ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی، دیابت نوع ۲ و برخی بیماری‌های عصبی دارند.

در سال ۲۰۲۶، محققان دانشگاه هاروارد و بیمارستان عمومی بریگام و زنان ماساچوست، داده‌های بیش از ۱۳۰،۰۰۰ نفر را تجزیه و تحلیل کردند و به این نتیجه رسیدند که دو تا سه فنجان قهوه یا یک تا دو فنجان چای در روز ممکن است با کاهش خطر ابتلا به زوال عقل و بهبود عملکرد شناختی مرتبط باشد. دکتر دانیل وانگ از دانشکده بهداشت عمومی تی. اچ. چان هاروارد تأکید کرد که کافئین نباید به عنوان "درمان زوال عقل" در نظر گرفته شود، اما مصرف متعادل قهوه و چای می‌تواند بخشی از یک سبک زندگی سالم، همراه با فعالیت بدنی و خواب کافی باشد.

فواید قهوه و چای برای سلامتی صرفاً به دلیل کافئین نیست. این نوشیدنی‌ها حاوی آنتی‌اکسیدان‌ها، پلی‌فنول‌ها و سایر مواد فعال بیولوژیکی هستند. چای، به ویژه چای سبز، سرشار از این مواد است. برخی مطالعات همچنین فواید بالقوه قهوه برای قلب را نشان می‌دهند. دانشمندان در آلمان کشف کرده‌اند که کافئین می‌تواند عملکرد میتوکندری - مراکز انرژی سلول‌ها - را بهبود بخشد و به محافظت از سیستم قلبی عروقی کمک کند.

جالب توجه است که داده‌های جدید به تدریج درک ما از تأثیر کافئین بر آریتمی را تغییر می‌دهند. پیش از این، پزشکان اغلب توصیه می‌کردند که افراد مبتلا به مشکلات ریتم قلب از مصرف قهوه به طور کامل خودداری کنند. با این حال، مطالعه UCSF نشان داد که خود کافئین ارتباط ثابتی با دوره‌های آریتمی نشان نمی‌دهد.

چه مقدار قهوه و چای می‌توان نوشید بدون اینکه ضرری داشته باشد؟

اکثر دستورالعمل‌های فعلی موافقند که دوز ایمن تا ۴۰۰ میلی‌گرم کافئین در روز برای بزرگسالان سالم بی‌خطر در نظر گرفته می‌شود. این مقدار معادل تقریباً سه تا چهار فنجان قهوه است. این یافته‌ها از توصیه‌های سازمان غذا و داروی ایالات متحده (FDA) و همچنین داده‌های تحقیقاتی در مورد اثرات مصرف متعادل کافئین بر سیستم‌های قلبی عروقی و عصبی پشتیبانی می‌کند.

با این حال، پزشکان تأکید می‌کنند که هیچ هنجار جهانی وجود ندارد. به افراد مبتلا به اضطراب، فشار خون بالا، اختلالات خواب، زنان باردار و نوجوانان اغلب توصیه می‌شود که مصرف کافئین را به میزان قابل توجهی کاهش دهند. تحقیقات نشان می‌دهد که حتی دوز‌های متوسط ​​​​ممکن است تأثیر بیشتری بر افرادی با سیستم عصبی حساس یا متابولیسم کند کافئین داشته باشد.

کارشناسان توصیه می‌کنند که کافئین را در اواخر شب مصرف نکنید - تحقیقات دانشگاه مونترال نشان داده است که کافئین می‌تواند فعالیت مغز را حتی در طول خواب تغییر دهد و توانایی بدن برای بهبودی را مختل کند. از مصرف منظم نوشیدنی‌های انرژی‌زا - به ویژه در نوجوانان و افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی عروقی - خودداری کنید، زیرا ترکیب کافئین و شکر باعث افزایش استرس بر قلب و سیستم عصبی می‌شود. منابع پنهان کافئین - نوشابه، شکلات، مکمل‌های ورزشی و برخی مسکن‌ها - را در نظر بگیرید. همچنین، در صورت بروز اضطراب، بی‌خوابی یا ضربان قلب سریع، دوز را به تدریج کاهش دهید - ترک ناگهانی کافئین می‌تواند باعث سردرد، تحریک‌پذیری و اختلال در تمرکز شود.

کارشناسان همچنین توصیه می‌کنند که نه تنها به مقدار کافئین، بلکه به شکل نوشیدنی نیز توجه شود. قهوه سیاه و چای بدون شکر به طور قابل توجهی ایمن‌تر از نوشیدنی‌های انرژی‌زای شیرین یا نوشیدنی‌های قهوه با مقادیر زیاد شربت و شکر در نظر گرفته می‌شوند. تحقیقات، نوشیدنی‌های کافئین‌دار شیرین را به طور خاص با افزایش خطر چاقی و اختلالات متابولیک مرتبط دانسته است.

علم مدرن نشان می‌دهد که کافئین نه یک ماده‌ی مضر مطلق است و نه یک درمان جهانی برای سلامتی. اثرات آن بر بدن به دوز مصرفی، سبک زندگی و ویژگی‌های فردی بستگی دارد. مصرف متعادل قهوه و چای در واقع می‌تواند مفید باشد: می‌تواند تمرکز را حفظ کند، عملکرد شناختی را بهبود بخشد و حتی خطر ابتلا به برخی بیماری‌ها را کاهش دهد. با این حال، کافئین بیش از حد می‌تواند خواب را مختل کند، اضطراب را افزایش دهد و سیستم عصبی را بیش از حد تحت فشار قرار دهد.

منبع: iz