چگونه ابتلا به آلزایمر را چند سال عقب بی اندازیم؟

به گزارش مجله خبری نگار،اغلب سالمندان در معرض اختلال شناختی قرار دارندو به همین دلیل لازم است که تمام افراد بالای ۵۵ سال، هر دو سال یک بار، تست شناختی را انجام دهند.

آثار هنری مانند فیلم پدر به کارگردانی فلوریان زلر یا کتاب دنیای کوچک اثر مارتین زوتر هرچند به آلزایمر پرداخته‌اند، اما تمرکز بیشتر آنها روی فراموشی است و هرچند فراموشی واقعا یکی از شناخته‌شده‌ترین علائم بیماری آلزایمر است، اما آلزایمر بسیار فراتر از فراموش کردن نام‌ها و قرار‌ها است. این بیماری می‌تواند به‌تدریج بخش‌های مختلف عملکرد مغز را درگیر کند؛ از زبان و درک محیط گرفته تا قضاوت، توانایی انجام کار‌های روزمره، شناخت افراد و مکان‌ها، تغییرات شخصیتی، کنترل رفتار و حتی در مراحل پیشرفته‌تر توانایی راه رفتن و بلع.

به همین دلیل، شناخت آلزایمر تنها از دریچه «حافظه» می‌تواند باعث شود برخی نشانه‌های مهم بیماری نادیده گرفته شوند. بیماری آلزایمر شایع‌ترین نوع زوال عقل است. زوال عقل یا دمانس یک بیماری واحد نیست، بلکه اصطلاحی برای مجموعه‌ای از علائم است که در نتیجه آسیب یا بیماری مغز ایجاد می‌شوند و بر حافظه، تفکر و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره تأثیر می‌گذارند.

در آلزایمر، تغییرات بیماری معمولاً سال‌ها پیش از آنکه علائم واضح برای فرد یا اطرافیان ایجاد شود آغاز می‌شوند. با پیشرفت بیماری، آسیب سلول‌های عصبی و ارتباط میان آنها می‌تواند موجب کاهش تدریجی توانایی‌های شناختی و عملکردی شود.

اما این روند در همه افراد یکسان نیست. برخی افراد ممکن است در ابتدا بیشتر با مشکلات حافظه روبه‌رو شوند، در حالی که در دیگران مشکلات زبان، یافتن مسیر، انجام کار‌های آشنا یا تغییرات رفتاری زودتر جلب توجه کند.

شخص مبتلا به آلزایمر، خاطرات بلندمدت را یادش می‌آید

هنگامی که دو سال پیش مادرم به آلزایمر مبتلا شد، شاید اولین نشانه‌اش این بود که کیفش را در مغازه‌ای جا گذاشت و من فکر کردم، چون از دیدن اجناس دکوری مغازه خیلی هیجان زده شده است، کیفش را در مغازه جا گذاشته است. چون از آلزایمر فقط «فراموشی» را می‌دانستم و، چون مادرم خاطرات بلندمدت را تعریف و یا جدول حل می‌کرد، ذهنم به سمت آلزایمر نمی‌رفت.

همه ساله در ماه سپتامبر به عنوان ماه آلزایمر و ۲۱ سپتامبر (۳۰ شهریور) به عنوان روز جهانی آلزایمر برنامه‌هایی اجرا می‌شود، امسال هم در این روز بر این نکته تاکید شده که «آلزایمر پایان زندگی نیست؛ با آگاهی، همراهی و حمایت می‌توان کیفیت زندگی را حفظ کرد»

ماه جهانی آلزایمر ۱ تا ۳۰ سپتامبر (۱۱ شهریور تا ۹ مهر) فرصتی جهانی را برای افزایش آگاهی، آموزش و جلوگیری از ابتلا به زوال عقل یا اختلال شناخت و حافظه بوجود می‌آورد.

فراموشی؛ فقط یکی از قطعات پازل آلزایمر است

مدیرعامل انجمن آلزایمر و دمانس ایران درباره یادآوری خاطرات بلندمدت در مبتلایان به آلزایمر می‌گوید: آلزایمر یک بیماری پیشرونده و تحلیل برنده است که قوای ذهنی فرد را درگیر می‌کند. در مراحل اولیه بیماری آلزایمر، ناحیه هیپوکامپ مغز دچار تغییراتی می‌شود و حجم آن کاهش می‌یابد و سلول‌های آن به مرور از کار می‌افتد.

معصومه صالحی در گفت‌و‌گو با خبرنگار ایرنا افزود: در حقیقت در آلزایمر، فرد خاطرات نزدیک رو فراموش می‌کند یعنی حافظه کوتاه مدت لطمه می‌خورد ولی خاطرات دور را همچنان به یاد دارد تا این بیماری سیر خود را طی کند. اینکه فرد خاطرات قبل را می‌داند باعث می‌شود اطرافیان فکر کنند شاید او مشکلی نداشته باشد.

مدیرعامل انجمن آلزایمر و دمانس ایران، از دست رفتن استقلال فرد مبتلا به آلزایمر را یکی دیگر از علائم این بیماری برشمرد و گفت: فرد مبتلا به آلزایمر مدیریت زندگی از دستش خارج می‌شود، طرز لباس پوشیدنش تغییر می‌کند، غذا پختن یادش می‌رود؛ یعنی روی بخش حافظه و بخش عملکردش تأثیر می‌گذارد و به مرور توانمندی‌هایش را از دست می‌دهد.

صالحی افزود: بنابراین، اگر ما چند علامت دیدیم؛ مثلا فردی غذا را نمی‌داند چطور درست کند، وسایلی را که لازم دارد داخل غذا بریزد نمی‌شناسد و چیز‌های نامناسب‌تری می‌ریزد، یا اینکه مثلا کلیدش را جا می‌گذارد و مرتب فراموش می‌کند، آدرس کوچه یادش می‌رود و ممکن است یک لحظه گم شود، یا اینکه در زمستان مثلا لباس تابستانی بپوشد، یعنی رفتار‌های همیشگی‌اش و به‌طور کلی عملکردش به مرور تغییر کرد باید به آلزایمر شک کنیم و این را باید یک علامت خطر بدانیم.

وی اضافه کرد: فرد مبتلا به آلزایمر در یادآوری لغات هم گاهی دچار مشکل می‌شود؛ مثلا لغات را فراموش می‌کند. یا وقتی غروب می‌شود و هوا تاریک می‌شود، یک مقدار به‌هم‌ریخته می‌شود، از تاریکی می‌ترسد یا دچار مشکل می‌شود و شرایط برایش به‌هم‌ریخته می‌شود. بنابراین، هر فردی که این علائم را در پدر و مادرش می‌بیند، حتما باید این موضوع را با پزشک در میان بگذارد؛ یعنی مراجعه کند، تست‌های تشخیصی برایش انجام شود و پزشک معاینه بالینی انجام دهد. اگر لازم دید، نوار مغز از او گرفته شود و برای‌ام‌آرآی برود تا تشخیص قطعی با‌ام‌آرآی داده شود.

تشخیص زودهنگام، بروز علائم آلزایمر را چندسال عقب می‌اندازد

مدیرعامل انجمن آلزایمر و دمانس ایران گفت: تشخیص زودهنگام بسیار مهم است. اگر آلزایمر یک سال زودتر تشخیص داده شود، ممکن است بیماری را چند سال به عقب بیندازد. بیماری آلزایمر درمان قطعی ندارد، ولی قابل کنترل است. هرچقدر زودتر تشخیص بدهیم، زودتر به نتیجه می‌رسیم و می‌توانیم برنامه‌ریزی کنیم.

به گفته صالحی، امسال شعار انجمن جهانی، «تشخیص زودهنگام، دانستن و اقدام برای برنامه‌ریزی آینده» است؛ یعنی فرد برای زندگی آینده‌اش بتواند برنامه‌ریزی کند. بعضی‌ها خودشان نمی‌توانند و دیگران باید کمک کنند. بعضی افراد اگر زود تشخیص داده شوند، می‌توانند برای آینده خودشان تصمیم بگیرند که چه کاری باید انجام دهند.

وی اضافه کرد: در اکثر کشور‌ها وصیت‌نامه وجود دارد که افراد مبتلا به آلزایمر می‌توانند بنویسند هزینه‌های زندگی‌شان از کجا تأمین شود، اگر نیاز بود کجا فرستاده شوند و چه مرکزی بتواند از آنها مراقبت کند. اینها همه وجود دارد؛ منتها در کشور ما، به دلیل ارتباطات عاطفی که در خانواده داریم، معمولا اطرافیان از سپردن بیمار به جا‌هایی که لازم است برود، ابا می‌کنند و دوست دارند خودشان از بیمار مراقبت کنند ولی اگر یک مراقب تنها باشد، واقعا بسیار کلافه و خسته می‌شود. اگر در خانواده چند نفر باشند که به نوبت بتوانند مراقبت کنند، خیلی عالی است؛ ولی اگر یک نفر باشد، آن شخص مراقب معمولا بیشتر از خود بیمار صدمه می‌بیند.

«دیابت و فشارخون» علائم خطری برای آلزایمر

مدیرعامل انجمن آلزایمر و دمانس ایران گفت: اکنون سالمندی کشور ما در جهت افزایشی و رو به بالا است. در سال ۱۴۳۰، می‌توانیم بگوییم که ۳۰ درصد جامعه سالمند خواهد بود و مراقبت‌کننده هم به آن تعداد در خانواده نخواهیم داشت. بنابراین، یک بار سنگین اقتصادی روی دوش دولت می‌افتد که دولت هم دیگر واقعا ممکن است در نگهداری افراد سالمندی که مبتلا به آلزایمر شده‌اند، درمانده شود. بنابراین، هم‌اکنون باید اقدام کنیم؛ یعنی الان زمانی برای از دست دادن نداریم.

صالحی با اشاره به سند ملی آلزایمر از مسئولان وزارت بهداشت خواست تا این سند را هرچه زودتر در کشور نهادینه کند و در سیستم شبکه قرار بگیرد.

وی اضافه کرد: کسی که سالمند است و هنوز مبتلا نشده، باید ورزش کند و رژیم غذایی‌اش را رعایت کند. چربی‌های اشباع‌شده نخورد و بیشتر سعی کند غذایش را از پروتئین تأمین کند، ولی حتما سبزیجات را در کنار آن داشته باشد. حبوبات و پروتئین‌های گیاهی را بیشتر استفاده کند تا بتواند مغز خودش را سالم نگه دارد. اگر دیابت دارد، اگر فشار خون دارد یا اگر کلسترولش بالاست، حتما تحت نظر پزشک باشد؛ چون اینها علائم خطر هستند.

از سن ۵۰ سالگی تست شناختی بدهید

مدیرعامل انجمن آلزایمر و دمانس ایران گفت: مهم‌ترین کاری که فرد مبتلا به آلزایمر باید انجام دهد این است که در اجتماع باشد؛ یعنی فعالیت اجتماعی داشته باشد و در گروه‌ها شرکت کند. به‌خصوص فعالیت‌های خیریه که انرژی خاصی ایجاد می‌کند. وقتی فرد به دیگران کمک می‌کند، احساس شادی می‌کند و هورمون‌هایی که در بدنش ترشح می‌شود، او را شاداب‌تر نگه می‌دارد.

صالحی خاطرنشان کرد: بهتر است افراد از سن ۵۰ یا ۵۵ سال به بعد، سالی یک‌بار یا دو سال یک‌بار تست شناختی بدهند تا اگر مشکلی وجود داشته باشد، بیماری زودتر شناخته می‌شود. اضطراب‌ها و دوران کرونا باعث شد میزان بیماری آلزایمر تا حدی افزایش پیدا کند و سن بروز بیماری پایین‌تر بیاید. ما تقریباً بیمارانی از حدود ۴۷ یا ۴۸ سال به بالا تا ۶۰ سال داشتیم. البته این مسئله در دنیا هم اتفاق افتاد و به دلیل همان ترس، وحشت، اضطراب و استرسی بود که انسان‌ها داشتند. متأسفانه کرونا سن بروز بیماری را پایین‌تر آورد.

وی یادآور شد: آلزایمر کمتر می‌تواند ارثی باشد. یعنی حدود ۵ تا ۶ درصد امکان دارد، اگر فرد شرایط زندگی خود را رعایت کند، احتمال ابتلای او کمتر می‌شود. من خواهش می‌کنم کسانی که سالمند ۶۰ سال به بالا دارند، حتما سالی یک‌بار یا دو سال یک‌بار یک تست شناختی انجام دهند؛ یک تست برای خانواده‌شان که مطمئن شوند مشکلی وجود ندارد.

علائم فراموشی و وابستگی را به پای پیری نگذارید

مدیرعامل انجمن آلزایمر و دمانس ایران گفت: اغلب، افراد و اطرافیان بسیاری از علائم را به پای پیری می‌گذارند، در حالی که واقعاً این‌طور نیست. فرد بیمار است و مغزش دچار مشکل شده است؛ همان‌طور که یک نفر ممکن است به سرطان مبتلا شود، یک نفر هم ممکن است به بیماری آلزایمر مبتلا شود. افرادی که فشار خون خود را کنترل می‌کنند، کمتر به سمت آلزایمر می‌روند.

صالحی اظهار داشت: خیلی‌ها فکر می‌کنند تنها علامت آلزایمر فراموشی است، در حالی که این‌طور نیست. در مراحل بیماری، گفتار، تفکر و حافظه همگی تحت تأثیر قرار می‌گیرند. به مرور زمان، همان‌طور که یک کودک یاد می‌گیرد و رشد می‌کند، سالمندی که مبتلا به آلزایمر شده است، اگر به او توجه نشود، توانبخشی نشود و به پزشک مراجعه نکند، به‌تدریج به سمت کاهش توانمندی‌ها پیش می‌رود.

وی ادامه داد: گاهی بیمار حتی خانه خودش را فراموش می‌کند و دائما فکر می‌کند در خانه خودش نیست. ممکن است خانه قدیمی دوران کودکی‌اش را به یاد بیاورد و فکر کند باید آنجا باشد. ممکن است خانواده‌اش را فراموش کند و فکر کند همسرش یک فرد غریبه است؛ مثلاً یک مرد یا زن غریبه در خانه حضور دارد. همچنین ممکن است فرزندانش را نشناسد یا اسم آنها را فراموش کند. اینها تمام مسائلی است که ممکن است در اثر بیماری آلزایمر پیش بیاید. بنابراین، هر یک سال تشخیص زودهنگام می‌تواند باعث شود بیماری چند سال به عقب بیفتد.

افسردگی از جمله آلزایمر ناشی از افسردگی است

مدیرعامل انجمن آلزایمر و دمانس ایران گفت: گاهی در فرد مبتلا به آلزایمر، افسردگی نیز دیده می‌شود و باید توجه داشت که برخی علائم می‌توانند به علت افسردگی ایجاد شوند. اگر افسردگی درمان شود، فرد خوب می‌شود. اگر دچار مشکلات دیگری باشد، ممکن است با درمان آن مشکل نیز وضعیتش بهتر شود؛ مثلا بیماری‌های کم‌کاری یا پرکاری تیروئید یا مشکلات دیگر؛ بنابراین اگر زودتر توجه شود، حداقل ممکن است این بیماری‌های قابل درمان شناسایی و درمان شوند. اما اگر فرد به یکی از انواع بیماری‌های غیرقابل درمان مبتلا باشد، واقعا باید بیماری را کنترل کرد.

صالحی در ادامه با اشاره به طرح پایش سلامت سالمندان افزود: ما طرحی در انجمن آلزایمر و دمانس ایران به نام «طرح پایش سلامت سالمند» روز‌های سه‌شنبه داریم که افراد بالای ۵۰ سال با تعرفه کمی به آنجا مراجعه می‌کنند و هر سال تست می‌شوند. هر سال نزد پزشک می‌روند، معاینه پزشکی و چکاپ انجام می‌دهند. البته غیر از خود انجمن، مراکز دیگری هم وجود دارند. مثلا در شهرستان‌ها و ۱۲ استان انجمن داریم. مردم می‌توانند به این انجمن‌ها مراجعه کنند.

وی با اشاره به دستاورد‌های انجمن آلزایمر و دمانس ایران گفت: این انجمن از سال ۱۳۸۰ تأسیس شده است. یک ربع قرن در سکوت تلاش کردیم و دستاورد‌های بسیار بزرگی در سطح کشور و در سطح جهانی داشتیم. از سال ۱۳۸۳ عضو انجمن جهانی آلزایمر هستیم و در کمیته علمی انجمن جهانی و کمیته مشورتی آن حضور داریم. با سازمان جهانی بهداشت (WHO) کار کردیم و کتاب «آی‌ساپورت» را با مجوز دریافت کردیم تا آن را در سطح کشور منتشر کنیم؛ یعنی «من مراقبم» یا «من مراقبت می‌کنم». هدفمان این است که بتوانیم بیماری را آن‌قدر تعریف کنیم و آن‌قدر آن را جا بیندازیم که هیچ‌کس بیمار نشود.

صالحی اضافه کرد: فعالیت‌های مختلفی داریم. از دانشگاه علوم پزشکی ایران مجوز گرفته‌ایم و کلینیک تخصصی داریم. همچنین از سازمان بهزیستی کشور مجوز گرفته‌ایم برای مرکز جامع توانبخشی و مراقبت روزانه که افراد از ساعت ۸ صبح تا یک‌ونیم بعدازظهر مراجعه می‌کنند و بیماران خود را می‌آورند و ما توانبخشی ذهنی برای آنها انجام می‌دهیم.

آلزایمر فقط یک بیماری حافظه نیست

شاید دقیق‌ترین تصویر از آلزایمر این باشد که این بیماری به‌تدریج بر مجموعه‌ای از توانایی‌های مغز و در نتیجه بر استقلال فرد اثر می‌گذارد. حافظه ممکن است نخستین علامت باشد، اما تنها بخش ماجرا نیست. جهت‌یابی، زبان، شناخت، قضاوت، برنامه‌ریزی، رفتار، انجام فعالیت‌های روزمره، حرکت و در مراحل پیشرفته‌تر بلع نیز ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند.

شناخت این واقعیت اهمیت زیادی دارد. اگر آلزایمر را فقط «فراموشی» بدانیم، ممکن است بسیاری از نشانه‌های اولیه آن را دیر تشخیص دهیم. از سوی دیگر، اگر هر فراموشی یا هر تغییر رفتاری را آلزایمر بدانیم، ممکن است دچار تشخیص اشتباه شویم. آنچه اهمیت دارد، توجه به تغییرات پایدار، رو به پیشرفت و مؤثر بر زندگی روزمره و ارجاع فرد برای ارزیابی پزشکی است.

آلزایمر در نهایت فقط درباره از دست رفتن خاطرات نیست؛ درباره تغییر تدریجی رابطه انسان با محیط، زبان، توانایی‌های روزمره و استقلال اوست. به همین دلیل، مواجهه با آن نیز فقط به درمان دارویی محدود نمی‌شود. مراقبت، حفظ شأن فرد، ایجاد محیط امن، ارتباط صبورانه و حمایت از خانواده، بخش مهمی از زندگی با این بیماری است؛ و شاید مهم‌ترین نکته این باشد که فرد مبتلا به آلزایمر، حتی زمانی که بخشی از توانایی‌های شناختی خود را از دست داده است، همچنان یک انسان با نیاز به احترام، امنیت، محبت و ارتباط است. بیماری ممکن است شیوه ارتباط او با جهان را تغییر دهد؛ اما ارزش و کرامت انسانی او را از بین نمی‌برد.