تنش روسیه و ارمنستان بر سر آینده پایگاه نظامی گیومری

به گزارش مجله خبری نگار، موضوع استقرار پایگاه نظامی ۱۰۲ روسیه در شهر گیومری ارمنستان، به چالشی دیپلماتیک در روابط پرتنش مسکو و ایروان تبدیل شده است. این تنش‌ها که ریشه در پیامد‌های پس از جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰ دارد، اکنون به مرحله‌ای رسیده که مقامات عالی‌رتبه دو کشور به صورت علنی درباره پایان دادن به دهه‌ها حضور نظامی مسکو در خاک ارمنستان سخن می‌گویند.

میخائیل گالوزین، معاون وزیر خارجه روسیه، در اظهاراتی اعلام کرد مسکو تاکنون هیچ‌گونه درخواست رسمی از سوی دولت ارمنستان مبنی بر خروج نیرو‌های نظامی روس از پایگاه گیومری دریافت نکرده است.

این دیپلمات روس با تاکید بر جایگاه استراتژیک این پایگاه در معادلات امنیتی منطقه، خاطرنشان کرد که پایگاه نظامی روسیه همچنان به عنوان یک «عنصر کلیدی» در سیستم امنیت قفقاز جنوبی ایفای نقش می‌کند و حضور آن برای حفظ ثبات ضروری است.

موضع‌گیری دستگاه دیپلماسی و پارلمان ارمنستان

در واکنش به این اظهارات، آرارات میرزویان، وزیر خارجه ارمنستان امروز در جمع خبرنگاران تصریح کرد که در رابطه با موضوع خروج پایگاه نظامی روسیه، به جز برخی اظهارنظر‌های عمومی، هیچ روند حقوقی خاصی در جریان نیست.

وی در تشریح این وضعیت گفت: «امروز اظهارنظری از یک مقام روس دیدم که گفته بود ارمنستان درخواستی برای خروج پایگاه نظامی ۱۰۲ ارائه نداده است. شما در جریان مواضع هستید؛ نخست‌وزیر پیش از این به صراحت گفته که هیچ ضرورت حیاتی برای داشتن این پایگاه نظامی در کشور وجود ندارد.»

واهاگن الکسانیان، نایب‌رئیس پارلمان ارمنستان نیز در یک نشست خبری، ضمن تایید عدم ارسال درخواست به مسکو، موضعی انتقادی‌تر اتخاذ کرد و گفت: در صورت دریافت چنین درخواستی از سوی مقامات روسی، طرف ارمنی برای بررسی موضوع آماده است.

الکسانیان افزود: «اگر روس‌ها خودشان می‌خواهند پایگاه را خارج کنند، باید رسماً اعلام کند؛ و اگر تمایلی به خروج ندارند، باز هم این مسئله قابل بحث است و ما حاضر به گفت‌و‌گو هستیم.»

وی با انتقاد از عملکرد مسکو، گفت: «خاک حاکمیتی ارمنستان مورد تجاوز نظامی قرار گرفت، اما به خاطر نمی‌آورم پایگاه نظامی روسیه مداخله فعالی داشته باشد. اصلاً به یاد ندارم که این پایگاه اقدامی برای متوقف کردن آن تجاوز انجام داده باشد. این یعنی سابقه میدانی وجود دارد که در زمان وقوع تجاوز، تفاوتی احساس نکردیم که آیا این پایگاه در کشور ما هست یا خیر.»

مناقشه پوتین و پاشینیان بر سر پایگاه ۱۰۲

پیش از این و پس از دیدار دوجانبه نیکول پاشینیان و ولادیمیر پوتین در بیشکک، رئیس‌جمهور روسیه در اظهاراتی اعلام کرده بود مسکو قصد ندارد حضور نظامی خود را تحمیل کند و اگر ایروان نیازی به حفظ این پایگاه احساس نکند، روسیه آماده خروج است.

این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که ارمنستان در ماه‌های اخیر مشارکت خود را در تمام ساختار‌های سازمان پیمان امنیت دسته‌جمعی (CSTO) به حالت تعلیق درآورده و از پرداخت حق عضویت و شرکت در نشست‌های سران این ائتلاف نظامی تحت رهبری مسکو امتناع می‌ورزد.

پس از آن پاشینیان اعلام کرد که در دیدار با پوتین درباره پایگاه نظامی گفتگویی نداشته‌اند.

با این وجود، وی تاکید کرد اگر روسیه تصمیم به خروج بگیرد، ایروان مخالفتی نخواهد کرد و اگر مسکو بخواهد بماند، طرف ارمنی آماده مذاکره است. به گفته پاشینیان، پایگاه گیومری برای ارمنستان «فاقد اهمیت حیاتی» است.

تاریخچه و اهمیت راهبردی پایگاه گیومری

پایگاه نظامی ۱۰۲ روسیه از سال ۱۹۹۵ بر اساس یک توافق دوجانبه در شهر گیومری مستقر شده است. بر اساس پروتکل سال ۲۰۱۰، مدت استقرار این نیرو‌ها تا سال ۲۰۴۴ تعیین شده است. ساختار عملیاتی این پایگاه صرفاً نمادین نیست؛ استقرار سامانه‌های پدافند موشکی پیشرفته اس-۳۰۰، اسکادران‌های جنگنده رهگیر میگ-۲۹ و حضور هزاران نیروی پیاده و زرهی، این پایگاه را به دژی مستحکم در ساختار دفاعی مشترک کشور‌های مستقل همسود (CIS) تبدیل کرده است.

از منظر تحلیلگران اوراسیا، این پایگاه نظامی نه تنها ضامن امنیت مرز‌های ارمنستان بوده، بلکه به عنوان وزنه تعادل در برابر نفوذ روزافزون ناتو در قفقاز جنوبی عمل کرده است. با این حال، تحولات سال‌های اخیر فلسفه وجودی این پایگاه را از دیدگاه مقامات غرب‌گرای ایروان با تردید مواجه ساخته است.

ریشه‌های بحران و انفعال روسیه

اظهارات تند مقامات پارلمانی ارمنستان درباره عدم مداخله پایگاه گیومری، ریشه در جنگ ۴۴ روزه قره‌باغ و درگیری‌های مرزی ۲۰۲۲ دارد. در آن مقاطع، ایروان با استناد به عضویت در سازمان پیمان امنیت دسته‌جمعی، خواستار مداخله مستقیم نظامی روسیه شد. اما مسکو با تاکید بر حل دیپلماتیک مناقشات، از ورود به درگیری خودداری کرد.

از سوی دیگر، کرملین معتقد است که این وضعیت نتیجه چرخش آشکار دولت پاشینیان به سوی غرب است. مقامات روسی از ورود ناظران اروپایی به مرز‌ها و برگزاری رزمایش با آمریکا انتقاد کرده و معتقدند ارمنستان در حال تبدیل قفقاز جنوبی به عرصه جولان قدرت‌های غربی است.

پیامد‌های خروج احتمالی روسیه از ارمنستان

هرچند مقامات ایروان اهمیت پایگاه ۱۰۲ را تقلیل می‌دهند، اما خروج احتمالی نیرو‌های روسی می‌تواند خلأ امنیتی عمیقی ایجاد کند. پر کردن جای خالی روسیه در معادلات بازدارندگی به سادگی امکان‌پذیر نیست و موازنه قوا را دچار اختلال می‌کند.

تحلیلگران هشدار می‌دهند قمار خطرناک ارمنستان برای جایگزینی چتر امنیتی مسکو با وعده‌های مبهم غرب، می‌تواند موجودیت این کشور را با مخاطرات جبران‌ناپذیری مواجه سازد. تجربه تاریخی نشان می‌دهد غربی‌ها در روز‌های بحرانی حاضر به پرداخت هزینه برای متحدان کوچک نیستند.