گشتی در حسینیه جاجرمی‌ها؛ گنجینه‌ای تاریخی در قلب بجنورد

به گزارش مجله خبری نگار، خراسان شمالی بیشتر با طبیعت بکر، جنگل‌های هیرکانی، ییلاق‌ها و فرهنگ اقوام مختلف شناخته می‌شود، اما این استان در کنار جاذبه‌های طبیعی، بنا‌های تاریخی ارزشمندی نیز دارد که هر یک بخشی از گذشته این سرزمین را روایت می‌کنند. حسینیه جاجرمی‌ها از جمله این بناهاست که در بافت تاریخی بجنورد قرار گرفته و با گذشت بیش از یک قرن، همچنان بخشی از هویت فرهنگی شهر را حفظ کرده است.

این بنا در خیابان طالقانی شرقی و در محدوده قدیمی شهر واقع شده که هنوز می‌توان نشانه‌هایی از معماری سنتی بجنورد را در میان خانه‌های قدیمی و کوچه‌های کم‌عرض مشاهده کرد. قرار گرفتن حسینیه در این محدوده باعث شده بازدید از آن تنها دیدن یک ساختمان تاریخی نباشد، بلکه فرصتی برای آشنایی با بخشی از بافت تاریخی مرکز خراسان شمالی نیز فراهم شود.

خانه‌ای که به حسینیه تبدیل شد

بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد این بنا در اواخر دوره قاجار ساخته شده و کتیبه‌ای که بر سردر یکی از بخش‌های ساختمان قرار دارد، تاریخ ۱۳۲۵ هجری قمری را نشان می‌دهد. ساخت بنا به استاد غلامرضا بنای یزدی نسبت داده شده و مالک نخست آن حاج علی‌اکبر جاجرمی، از بازرگانان شناخته‌شده بجنورد بوده است. بعد‌ها این خانه برای برگزاری آیین‌های عزاداری حضرت اباعبدالله الحسین (ع) وقف شد و از آن زمان با نام حسینیه جاجرمی‌ها شناخته می‌شود.

وقف بنا تنها کاربری ساختمان را تغییر نداد، بلکه آن را به یکی از مهم‌ترین مراکز مذهبی و اجتماعی شهر تبدیل کرد. سال‌ها مردم بجنورد در ایام محرم و صفر در این حسینیه گرد هم می‌آمدند و آیین‌های سنتی عزاداری را برگزار می‌کردند. این مراسم بخشی از حافظه جمعی مردم شهر را شکل داده است.

به همین دلیل کارشناسان میراث فرهنگی، حسینیه جاجرمی‌ها را صرفا یک خانه تاریخی نمی‌دانند، بلکه آن را نمونه‌ای از پیوند معماری، فرهنگ و آیین‌های مذهبی در شمال شرق ایران معرفی می‌کنند. این ویژگی سبب شده اهمیت بنا تنها به قدمت آن محدود نشود، بلکه نقش اجتماعی و فرهنگی آن نیز مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد.

معماری در خدمت اقلیم و آرامش

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های حسینیه جاجرمی‌ها، معماری آن است که بر پایه اصول خانه‌های ایرانی دوره قاجار شکل گرفته است. ساختمان پیرامون یک حیاط مرکزی ساخته شده و اتاق‌ها در دو طبقه، اطراف این حیاط قرار گرفته‌اند. این شیوه طراحی علاوه بر ایجاد فضایی آرام، امکان استفاده بهتر از نور طبیعی و جریان هوا را نیز فراهم می‌کرد.

ورود به بنا از طریق هشتی انجام می‌شود که در معماری سنتی ایران نقش واسطه میان کوچه و فضای داخلی خانه را بر عهده داشت. پس از آن حیاط مرکزی با حوض و باغچه‌های کوچک، نخستین تصویری است که پیش روی بازدیدکننده قرار می‌گیرد و هنوز هم با وجود گذشت سال‌ها، آرامش خانه‌های قدیمی ایرانی را تداعی می‌کند.

در اطراف حیاط اتاق‌هایی با پنجره‌های چوبی و ارسی‌های ساده قرار گرفته‌اند که نمونه‌ای از شیوه ساخت خانه‌های اعیانی اواخر دوره قاجار به شمار می‌روند. این نوع طراحی علاوه بر پاسخگویی به نیاز‌های اقلیمی، حریم خصوصی ساکنان را نیز حفظ می‌کرد و از ویژگی‌های شاخص معماری درون‌گرای ایران محسوب می‌شود.

جلوه هنر در یکی از شاخص‌ترین خانه‌های تاریخی بجنورد

حسینیه جاجرمی‌ها اگرچه از نظر وسعت در مقایسه با برخی خانه‌های تاریخی ایران بنایی بزرگ به شمار نمی‌رود، اما جزییات معماری آن، این اثر را به یکی از نمونه‌های ارزشمند معماری اواخر دوره قاجار در خراسان شمالی تبدیل کرده است. در این بنا، هماهنگی میان آجر، چوب و گچ، فضایی را شکل داده که در عین سادگی، ظرافت هنر معماران ایرانی را به نمایش می‌گذارد.

بخش زیادی از زیبایی بنا به در‌ها و پنجره‌های چوبی آن بازمی‌گردد. همه بازشو‌های ساختمان رو به حیاط مرکزی طراحی شده‌اند، ویژگی‌ای که از شاخصه‌های معماری درون‌گرای ایران به شمار می‌رود و علاوه بر تامین نور و تهویه مناسب، آرامش فضای داخلی را نیز حفظ می‌کرد. این شیوه معماری بیشتر در مناطق کویری ایران دیده می‌شود و حضور آن در بجنورد، از ویژگی‌های قابل توجه این بناست.

ورودی‌های منتهی به طبقه بالا با مقرنس‌کاری‌های گچی تزیین شده‌اند و ایوان شرقی نیز با آجرکاری و افریز تزیینی، جلوه‌ای متفاوت پیدا کرده است. این تزئینات هرچند نسبت به خانه‌های اعیانی شهر‌هایی مانند کاشان یا یزد ساده‌تر هستند، اما نشان می‌دهند سازندگان بنا تلاش کرده‌اند ضمن حفظ کاربری مسکونی، جلوه‌ای هنری نیز به ساختمان ببخشند.

کتیبه‌ای که حال و هوای حسینیه را کامل می‌کند

یکی از بخش‌های شاخص بنا، کتیبه‌ای است که در قسمت بالای ایوان شرقی قرار دارد. بر روی این کتیبه، بخشی از ترکیب‌بند مشهور محتشم کاشانی در سوگ شهدای کربلا با مطلع «باز این چه شورش است...» به خط نستعلیق گچ‌بری شده است.

وجود این کتیبه هویت مذهبی بنا را بیش از پیش نمایان می‌کند و نشان می‌دهد که حسینیه جاجرمی‌ها تنها یک خانه تاریخی نیست، بلکه سال‌ها محل برگزاری آیین‌های سوگواری محرم و صفر بوده است. همین ویژگی سبب شده این اثر، علاوه بر ارزش معماری، از منظر مردم‌شناسی و تاریخ آیین‌های مذهبی نیز مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد.

از ثبت ملی تا احیای یک بنای تاریخی

حفظ بنا‌های تاریخی، تنها به ثبت آنها در فهرست آثار ملی محدود نمی‌شود و نیازمند مرمت و نگهداری مستمر است. حسینیه جاجرمی‌ها نیز در طول سال‌ها بر اثر فرسودگی طبیعی، تغییرات محیطی و گذر زمان با آسیب‌هایی روبه‌رو شد، اما با انجام عملیات مرمت، بخش زیادی از اصالت معماری آن حفظ شده است.

این اثر در ۱۷ مرداد ۱۳۸۳ با شماره ۱۱۰۵۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. ثبت ملی، زمینه را برای حفاظت و مرمت اصولی بنا فراهم کرد و در سال‌های بعد نیز بخش‌هایی از ساختمان بازسازی و استحکام‌بخشی شد.

چرا حسینیه جاجرمی‌ها برای گردشگران اهمیت دارد؟

در سال‌های اخیر گردشگری فرهنگی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته و بسیاری از مسافران، در کنار طبیعت‌گردی، علاقه‌مند هستند با تاریخ و هویت شهر‌ها نیز آشنا شوند. حسینیه جاجرمی‌ها از جمله بنا‌هایی است که می‌تواند چنین تجربه‌ای را برای گردشگران فراهم کند.

بازدید از این بنا فرصت آشنایی با معماری خانه‌های قاجاری، سنت وقف، آیین‌های مذهبی و سبک زندگی مردم بجنورد در بیش از یک قرن پیش را فراهم می‌کند. از سوی دیگر قرار گرفتن بنا در محدوده تاریخی شهر باعث شده گردشگران بتوانند با یک پیاده‌روی کوتاه، از دیگر آثار تاریخی بجنورد نیز بازدید کنند و تصویر کامل‌تری از گذشته این شهر به دست آورند.

در واقع ارزش حسینیه جاجرمی‌ها تنها به قدمت آن محدود نمی‌شود، بلکه این بنا یکی از معدود آثاری است که تاریخ، معماری، مذهب و هنر را در کنار یکدیگر حفظ کرده و به همین دلیل، جایگاه ویژه‌ای در میان جاذبه‌های گردشگری خراسان شمالی دارد.

چگونه از حسینیه جاجرمی‌ها بازدید کنیم؟

حسینیه جاجرمی‌ها در بافت تاریخی شهر بجنورد و در خیابان طالقانی شرقی، کوچه جاجرمی قرار دارد. این موقعیت دسترسی به آن را از نقاط مختلف شهر آسان کرده است. این بنا در فاصله کوتاهی از شماری دیگر از آثار تاریخی بجنورد قرار دارد و به همین دلیل می‌توان بازدید از آن را در قالب یک مسیر گردشگری شهری برنامه‌ریزی کرد. پیش از سفر، بهتر است گردشگران برای اطلاع از امکان بازدید، ساعت فعالیت و شرایط ورود، با اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان شمالی یا مجموعه مورد نظر هماهنگی کنند، زیرا ساعات بازدید ممکن است در مناسبت‌های مختلف یا به دلیل فعالیت‌های فرهنگی تغییر کند.

بهار و اوایل پاییز، بهترین زمان برای سفر به بجنورد و بازدید از این بنای تاریخی است. آب‌وهوای معتدل شهر در این فصل‌ها، فرصت مناسبی برای گشت‌وگذار در بافت تاریخی و بازدید از دیگر جاذبه‌های فرهنگی و طبیعی مرکز خراسان شمالی فراهم می‌کند. اگرچه حسینیه جاجرمی‌ها در ایام محرم و صفر حال‌وهوای متفاوتی دارد، اما در سایر ماه‌های سال نیز معماری و ارزش تاریخی آن برای علاقه‌مندان به میراث فرهنگی جذاب خواهد بود.

جاذبه‌هایی که می‌توان در کنار حسینیه دید

بازدید از حسینیه جاجرمی‌ها را می‌توان با دیدن دیگر آثار تاریخی بجنورد کامل کرد. عمارت مفخم، یکی از شاخص‌ترین بنا‌های دوره قاجار در شمال شرق ایران، در فاصله‌ای نه‌چندان دور از این حسینیه قرار دارد و با آینه خانه مفخم، مجموعه‌ای ارزشمند از معماری تاریخی استان را تشکیل می‌دهد. بازار سنتی بجنورد نیز با فضای قدیمی، راسته‌های فروش صنایع‌دستی و محصولات بومی یکی دیگر از مکان‌هایی است که می‌تواند در برنامه سفر قرار گیرد.

اگر فرصت بیشتری برای گشت‌وگذار در شهر وجود داشته باشد، پارک و گردشگاه بش‌قارداش که از شناخته‌شده‌ترین تفرجگاه‌های بجنورد است، می‌تواند پایان‌بخش یک روز گردشگری در مرکز استان باشد. این تنوع جاذبه‌ها نشان می‌دهد که سفر به بجنورد تنها به بازدید از یک بنای تاریخی محدود نمی‌شود و می‌توان در مدت کوتاهی با بخشی از تاریخ، فرهنگ و طبیعت خراسان شمالی آشنا شد.

طعم و رنگ خراسان شمالی را از دست ندهید

سفر به هر منطقه بدون آشنایی با خوراک و صنایع‌دستی آن کامل نمی‌شود. بجنورد نیز از این قاعده مستثنا نیست و تنوع فرهنگی اقوام ساکن در استان، در سفره و هنر‌های دستی مردم نیز دیده می‌شود. چلوگوشت بجنوردی از معروف‌ترین غذا‌های این شهر است که بسیاری از مسافران آن را به عنوان یکی از تجربه‌های متفاوت سفر معرفی می‌کنند. آش یارمه، شله‌ماش، انواع غذا‌های محلی کرمانجی و فرآورده‌های لبنی سنتی نیز از دیگر خوراک‌هایی هستند که می‌توان در سفر به خراسان شمالی امتحان کرد.

در بازار‌های شهر نیز انواع گلیم، جاجیم، نمد، محصولات چرمی، صنایع‌دستی ترکمن و دست‌بافته‌های محلی عرضه می‌شود. آبنبات بجنورد، کشمش، خشکبار و برخی فرآورده‌های سنتی نیز از جمله سوغاتی‌هایی هستند که مسافران معمولا با خود به یادگار می‌برند.