استاد صفوی و گسترش زبان‌شناسی نوین در ایران

به گزارش مجله خبری نگار/خبرگزاری صداوسیما، به‌مناسبت ششم تیر، سالروز تولد زنده‌یاد دکتر کورش صفوی، زبان‌شناس سرشناس، مترجم، استاد دانشگاه علامه طباطبائی و خالق نظریهٔ «معنی‌شناسی ادراکی»، فاطمه عظیمی‌فرد، دانش‌آموختهٔ زبان‌شناسی و از شاگردان نزدیک ایشان، در گفت‌و‌گو با خبرنگار خبرگزاری صداوسیما، از ابعاد علمی، اخلاقی و تأثیرات ماندگار این استاد فقید سخن گفت.

فاطمه عظیمی فرد گفت: دکتر کورش صفوی از معدود چهره‌هایی است که نظریه‌های جدید زبان‌شناسی را نه‌تنها به ایران آورد، بلکه با قلمی شیوا و مثال‌های ملموس، مفاهیم انتزاعی را برای دانشجویان قابل‌فهم ساخت. او همواره تأکید داشت که «دنباله‌رویِ صرفِ نظریه‌های غیربومی نباشید» و نقش مهمی در بومی‌سازی این دانش ایفا کرد.

احیای معنی‌شناسی در ایران

به‌گفتهٔ عظیمی‌فرد، یکی از بزرگ‌ترین دستاورد‌های دکتر صفوی، تقویت شاخهٔ معنی‌شناسی بود که پیش از او در ایران کمتر مورد توجه قرار داشت. وی با تألیف کتاب‌هایی همچون «درآمدی بر زبان‌شناسی»، «از زبان‌شناسی به ادبیات»، «تعبیر متن»، «استعاره» و آخرین اثرش «زبان و معنی» (۱۴۰۳)، معنی‌شناسی را به یک رشتهٔ دانشگاهی جدی تبدیل کرد.

معنی‌شناسی ادراکی؛ نظریه‌ای فراتر از سنت

عظیمی‌فرد در این گفت‌و‌گو به نظریهٔ معنی‌شناسی ادراکی اشاره کرد و گفت: دکتر صفوی در سال‌های پایانی عمر روی آن متمرکز بود؛ «استاد معتقد بود که معنا در خودِ زبان یا جهانِ خارج نیست، بلکه در فرآیندِ ادراکِ ذهنی شکل می‌گیرد. ما جهان را آن‌گونه که هست نمی‌بینیم، بلکه آن‌گونه که ادراک می‌کنیم در قالبِ زبان می‌ریزیم.» بر اساس این نظریه، تجربیات زیسته، فرهنگ و ساختار مغز در تولید معنا نقش دارند و ذهن با استفاده از طرح‌واره‌های ادراکی، داده‌های خام را پردازش و طبقه‌بندی می‌کند.

تفسیر متن در پرتو ادراک

دکتر عظیمی فرد افزود: یکی از جذاب‌ترین بخش‌های نظریهٔ دکتر صفوی، کاربرد آن در حوزهٔ تفسیر متن است. ایشان بر این باور بود که، چون ادراک هر فرد از واژه‌ها متفاوت است، «معنا» در متن ثابت نیست و در تعامل میانِ «ادراک نویسنده» و «ادراک خواننده» ساخته می‌شود.

هنر معلمی و خاطراتِ شاگردی

عظیمی‌فرد درباره اخلاق والا و نظم علمی دکتر صفوی چنین می‌گوید: «یک گفت‌و‌گو با ایشان کافی بود تا مریدش شوی. خُلقِ نیک، خون‌گرمی، تواضع و شوخ‌طبعی‌اش، دانشجویان را دلبسته می‌کرد. ایشان چندین نسل را به زبان‌شناسی جذب کرد که بسیاری از آنها امروز از زبان‌شناسان کشورند.»

او همچنین به خاطره‌ای از دوران نگارش رسالهٔ دکتری خود اشاره می‌کند و می‌گوید: «برخلاف معمول که دانشجو منتظرِ نظر استاد می‌ماند، استاد صفوی همیشه یک گام جلوتر از من بود و روندِ کار را پیگیری می‌کرد. حتی کتابی را که نیمه‌کاره نوشت، در اختیارم گذاشت تا برای سخنرانی استفاده کنم؛ دست‌نوشته‌ای با خطی خوش و منظم که نشان از ذهنی علمی و دقیق او داشت.»

تلاش تا آخرین لحظات

عظیمی‌فرد در پایان گفت: خانوادهٔ دکتر صفوی نقل کرده‌اند که ایشان تا روز‌های پایانی عمر و باوجود تحلیل‌رفتنِ توان جسمی، همچنان به نگارش علمی مشغول بود.

دکتر کورش صفوی با میراثی غنی شامل تألیف، ترجمه، بومی‌سازی نظریه‌ها و پرورش نسلی از زبان‌شناسان، نام خود را در تاریخ علمِ ایران ماندگار کرد. نظریهٔ «معنی‌شناسی ادراکی» او همچنان مسیری تازه برای پژوهش در حوزهٔ زبان، ادبیات و شناخت انسانی گشوده است.