وابستگی به موتور‌های جست‌و‌جو چه علتی دارد؟

به گزارش مجله خبری نگار/ایستنا،در دو دهه گذشته، ابزار جستجوی اینترنتی شرکت گوگل به یکی از مهم‌ترین دروازه‌های دسترسی بشر به اطلاعات تبدیل شد. سهم نزدیک به ۹۰ درصدی این شرکت از بازار جهانی جستجوی آنلاین باعث شده بسیاری از تحلیلگران تصور کنند که رقابت در این حوزه عملاً پایان یافته است. با این حال، تحولات سال‌های اخیر نشان می‌دهد مسئله موتور جست‌و‌جو دیگر صرفاً یک موضوع فناورانه یا تجاری نیست. دولت‌ها و بازیگران بزرگ بین‌المللی به تدریج آن را در زمره زیرساخت‌های راهبردی قرار داده‌اند. این بخش حیاتی از سرویس‌های آنلاین بر جریان اطلاعات، اقتصاد داده، توسعه هوش مصنوعی، امنیت سایبری و حتی استقلال سیاسی کشور‌ها اثر مستقیم می‌گذارد.

ظهور گفتمان «حاکمیت دیجیتال» سبب شده است بسیاری از کشور‌ها طی سال‌های اخیر وابستگی خود به موتور‌های جستجوی آمریکایی را به عنوان یک آسیب‌پذیری راهبردی بازتعریف کنند. نتیجه این تحول، شکل‌گیری موجی جدید از سرمایه‌گذاری در حوزه توسعه موتور‌های جستجوی بومی و تلاش برای ایجاد جایگزین‌های ملی یا منطقه‌ای برای گوگل است. امروز کشور‌هایی از قبیل چین، روسیه، کره جنوبی، جمهوری چک و حتی اتحادیه اروپا هر یک به شکلی متفاوت در حال دنبال کردن این مسیر هستند.

موتور جست‌و‌جو به مثابه زیرساخت قدرت

در نگاه سنتی، موتور جست‌و‌جو ابزاری برای یافتن اطلاعات تلقی می‌شد. در اقتصاد دیجیتال مبتنی بر داده، این نگاه حداقلی دیگر کفایت نمی‌کند. موتور‌های جست‌و‌جو بزرگ‌ترین سامانه‌های جمع‌آوری داده‌های رفتاری کاربران هستند و در عین حال نقشی اساسی در آموزش مدل‌های هوش مصنوعی، هدایت ترافیک اینترنت، شکل‌دهی به بازار تبلیغات دیجیتال و تعیین اولویت دسترسی به اطلاعات دارند.

همین جایگاه باعث شده است کنترل موتور جست‌و‌جو با مفاهیمی، چون حاکمیت داده، استقلال فناورانه و امنیت ملی پیوند بخورد. هنگامی که یک کشور دسترسی شهروندان خود به اطلاعات را از طریق زیرساختی خارجی مدیریت می‌کند، بخشی از قدرت راهبری فضای دیجیتال خود را نیز به بیرون از مرز‌ها واگذار می‌نماید. به همین دلیل، توسعه موتور‌های جستجوی بومی در بسیاری از کشور‌ها از سطح یک پروژه فناورانه فراتر رفته و به بخشی از راهبرد کلان حکمرانی دیجیتال تبدیل شده است.

چین؛ نمونه کامل یک اکوسیستم مستقل

دولت چین موفق‌ترین نمونه جهان در ایجاد جایگزین بومی برای ابزار جستجوی گوگل محسوب می‌شود. در حالی که گوگل در بیشتر کشور‌های جهان بازیگر مسلط بازار است، فضای جستجوی چین بر پایه بازیگران داخلی شکل گرفته و بلوغ یافته است. موتور جستجوی بایدو همچنان مهم‌ترین بازیگر این بازار به شمار می‌رود و سهمی بیش از ۶۰ درصد از جست‌و‌جو‌های اینترنتی را در اختیار دارد. بایدو طی سال‌های اخیر با افزودن قابلیت‌های مبتنی بر هوش مصنوعی و توسعه پاسخ‌های مولد، موقعیت خود را بیش از پیش تقویت کرده است.

اهمیت تجربه چین در آن است که موتور جست‌و‌جو را به بخشی از یک اکوسیستم کامل تبدیل کرده است. بایدو تنها یک ابزار جست‌و‌جو نیست. این شرکت در حوزه‌های نقشه، ترجمه، دانشنامه، تبلیغات دیجیتال، مدل‌های هوش مصنوعی و خدمات ابری نیز فعالیت می‌کند. چنین ساختاری امکان انباشت داده در مقیاس ملی و فعالیت‌های جانبی از جمله توسعه مدل‌های بومی هوش مصنوعی را فراهم کرده است. از این منظر، موتور جستجوی بومی به سکوی پرتابی برای رقابت چین در عرصه هوش مصنوعی تبدیل شده است.

روسیه؛ جست‌و‌جو به عنوان نماد استقلال دیجیتال

روسیه نیز نمونه قابل توجه دیگری در این زمینه ارائه می‌کند. داده‌های سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد یاندکس حدود ۷۰ درصد بازار جستجوی روسیه را در اختیار دارد و فاصله قابل توجهی با گوگل ایجاد کرده است. مدیران یاندکس این موفقیت را نتیجه توسعه قابلیت‌های هوش مصنوعی، پاسخ‌های دقیق ناظر بر موضوعات و شناخت بهتر نیاز‌های کاربران روس‌زبان می‌دانند.

تجربه روسیه بیانگر آن است که زبان، فرهنگ و ویژگی‌های بومی کاربران همچنان مزیتی مهم برای موتور‌های جستجوی داخلی محسوب می‌شوند. یاندکس توانسته است در فضایی که گوگل نیز حضور دارد، از طریق ارائه خدمات منطبق با نیاز‌های بازار داخلی موقعیت خود را تثبیت کند. این تجربه همچنین مبین آن است که رقابت با گوگل صرفاً از مسیر محدودسازی خارجی امکان‌پذیر نیست و توسعه قابلیت‌های فناورانه و خدمات بومی نیز نقشی تعیین‌کننده دارد.

اروپا؛ گذار از دغدغه حریم خصوصی به حاکمیت دیجیتال

تحولات اروپا در سال ۲۰۲۶ نقطه عطف مهمی در این روند به شمار می‌رود. پارلمان اروپا اخیراً تصمیم گرفته است که موتور جستجوی فرانسوی کیوانت را به عنوان موتور جستجوی پیش‌فرض در سامانه‌های داخلی خود جایگزین گوگل کند. مقامات اروپایی در توضیح این تصمیم، بر دو مفهوم کلیدی تأکید دارند:

· حفاظت از داده‌های شخصی

· حاکمیت دیجیتال

اهمیت این تصمیم صرفاً در تغییر یک نرم‌افزار خلاصه نمی‌شود. این اقدام بخشی از راهبرد گسترده‌تر اتحادیه اروپا برای کاهش وابستگی به فناوری‌های آمریکایی در حوزه‌هایی مانند رایانش ابری، تراشه‌ها، هوش مصنوعی و خدمات دیجیتال است. همزمان، موتور‌های جستجوی اروپایی مانند کیوانت و اکوسیا نیز در حال توسعه شاخص جستجوی مستقل اروپایی هستند تا وابستگی خود را به داده‌های گوگل، بینگ و سایر زیرساخت‌های آمریکایی کاهش دهند. طبق اعلام مقامات اروپایی، هدف نهایی این پروژه، ایجاد زنجیره‌ای مستقل از داده، جست‌و‌جو و هوش مصنوعی در داخل اروپا محسوب می‌شود.

هند و ظهور دغدغه جدید استقلال اطلاعاتی

هند نیز به تازگی وارد این بحث شده است. بر همین اساس، در ماه‌های اخیر، برخی نمایندگان پارلمان هند خواستار توسعه موتور جستجوی بومی شدند و استدلال کرده‌اند که وابستگی به شرکت‌های خارجی می‌تواند استقلال دیجیتال این کشور را با مخاطره مواجه کند. این مطالبه در بستری شکل گرفته است که هند همزمان در حال توسعه زیرساخت‌های بومی پرداخت، هویت دیجیتال و خدمات ابری است.

هرچند هند هنوز فاصله زیادی با ایجاد جایگزینی در مقیاس بایدو یا یاندکس دارد، طرح این موضوع نشان می‌دهد نگرانی درباره وابستگی به موتور‌های جستجوی خارجی دیگر محدود به کشور‌هایی با رویکرد‌های خاص سیاسی نیست و به بخشی از گفتمان جهانی حکمرانی دیجیتال تبدیل شده است.

عصر هوش مصنوعی و بازتعریف اهمیت موتور‌های جست‌و‌جو

تحولات اخیر در حوزه هوش مصنوعی اهمیت موتور‌های جست‌و‌جو را دوچندان کرده است. موتور‌های جست‌و‌جو بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و گردآورندگان داده‌های متنی در جهان هستند. داده‌هایی که برای آموزش مدل‌های زبانی بزرگ، سامانه‌های هوشمند و عامل‌های هوش مصنوعی اهمیت حیاتی دارند.

از این منظر، رقابت بر سر موتور‌های جست‌و‌جو در واقع رقابت بر سر منابع تغذیه هوش مصنوعی آینده است. بر همین مبنا، کشوری که فاقد زیرساخت جستجوی بومی باشد، بخش قابل توجهی از داده‌های راهبردی خود را در اختیار بازیگران خارجی قرار می‌دهد و در توسعه نسل‌های بعدی سامانه‌های هوش مصنوعی با محدودیت مواجه خواهد شد. به همین دلیل، پروژه‌های بومی‌سازی جست‌و‌جو در کشور‌های مختلف بیش از گذشته با سیاست‌های توسعه هوش مصنوعی پیوند خورده‌اند.

جمع‌بندی

در نهایت، می‌توان چنین نتیجه گرفت که موتور جستجوی بومی در حال تبدیل شدن به یکی از ارکان اصلی حاکمیت دیجیتال هستند. در چنین شرایطی، چین با بایدو، روسیه با یاندکس، اروپا با کیوانت و پروژه‌های جستجوی مستقل و هند با طرح ایده موتور جستجوی ملی، همگی در حال حرکت در مسیری هستند که هدف آن کاهش وابستگی به گوگل و بازیابی کنترل بر داده، اطلاعات و زیرساخت‌های هوشمند است.

بر همین اساس، موتور جست‌و‌جو دیگر یک سرویس اینترنتی عادی و کم اهمیت به شمار نمی‎رود. این فناوری به گره اتصال میان داده، هوش مصنوعی، اقتصاد دیجیتال و اقتدار حاکمیتی تبدیل شده است. هرچه رقابت جهانی در حوزه هوش مصنوعی عمیق‌تر می‌شود، اهمیت مالکیت بر زیرساخت‌های جست‌و‌جو نیز افزایش می‌یابد و کشور‌ها بیش از گذشته تلاش خواهند کرد مسیر دسترسی شهروندان خود به اطلاعات را بر پایه ظرفیت‌های بومی و مستقل بازطراحی کنند.