خامنه‌ای جوان؛ بازتولید ژنتیک کلامی خامنه‌ای شهید

به گزارش مجله خبری نگار/فرهیختگان-مصطفی زمانیان، عضو هیئت علمی دانشکده حکمرانی دانشگاه تهران و مدیر موسسه ایران آینده؛ امروز در شرایطی که جامعه در هیجان شناخت کلامی و بیانی رهبر جدید انقلاب است، این سوال در ذهن‌ها وجود دارد که آیا با تغییر نسلی رهبری، همچنان می‌توان استمرار الگو‌های اندیشه‌ای و کلامی رهبر شهید را انتظار داشت؟ و یا باید توقع داشت که رهبری جدید با توجه به اقتضائات زمانه، منظومه فکری و زبانی جدیدی را برای اداره کشور اختیار کند؟ و اساسا اینکه چه میزان از تغییر در سبک و مشی مدیریتی رهبری جدید از سوی جامعه مورد پذیرش و از سوی دیگر مورد انتظار است؟

این قبیل پرسش‌ها و دغدغه‌هایی است که امروز در فضای نخبگانی، اذهان دلدادگان انقلاب و گفت‌و‌گو‌های قشر میانه جامعه مطرح می‌شود تا ابعاد مورد انتظار از تحول روشن‌تر گردد.

ساده‌ترین فرضیه برای پاسخ به این قبیل سوالات، بازگشت به تاریخ و بازخوانی سیره رهبر شهید انقلاب است؛ به عبارت ساده‌تر، اگر رهبر شهید، در همان قامت آرمان‌گرا و مقتدر خود، صرفا به جوانی بازمی‌گشت، قطعا میان یک رهبر ۵۰ ساله با یک رهبر ۸۷ ساله تفاوت‌هایی در الگوی زبانی بیانات و تدابیر مشاهده می‌شد.

برای اثبات این فرضیه و با یک بررسی تطبیقی ساده، ساختار زبانی دو بیانیه صادره از رهبر جدید انقلاب با منظومه زبانی رهبر شهید در سخنرانی‌ها، دیدار‌ها و پیام‌های سال‌های آغازین مسئولیت (۱۳۶۸ تا ۱۳۷۰) مورد مقایسه قرار گرفته است. اگرچه این مقایسه اولیه برای اثبات و اتقان نظری، نیاز به منابع بیشتر و مداقه عمیق‌تر دارد، اما بررسی مختصر نیز حاوی نکات ارزشمندی است که در ادامه و قالب هشت محور با آن اشاره می‌شود.

۱. «صراحت در پذیرش واقعیت‌های تلخ و نقد درونی»:

«برداشت بنده در خیلی موارد موافق کلمات شما که معمولاً به‌شکل انتقادات مختلف مربوط به جهات اقتصادی و مدیریتی بیان می‌شد، بود.» (رهبری معظم، پیام اول)

«تأمین معیشت مردم و ارتقاء زیرساخت‌های زیستی... نکته کانونی و نوعی دفاع» است که در آن ضعف‌هایی وجود داشته است. (رهبری معظم، پیام اول)

«ما نمی‌گوییم در نظام ما هیچ نقص و مشکلی نیست. نقص هست، کمبود هست، گرانی هست. ما باید اینها را با تلاش و وحدت برطرف کنیم.» (رهبری شهید، ۱/۱/۶۹)

«این پیچ وخم‌های اداری و این کاغذبازی‌هایی که گاهی یک کار ساده را ماه‌ها به تاخیر می‌اندازد، باید اصلاح شود. ما باید کاری کنیم که مردم در دستگاه‌های دولتی احساس غربت نکنند.» (رهبری شهید، ۱۵/۶/۶۸)

۲. «اقتدار و خون‌خواهی»

«هر عضوی از ملّت که توسط دشمن شهید می‌شود، خود موضوع مستقلی برای پرونده انتقام است.» (رهبری معظم، پیام اول)

«اگر دشمن امتناع کند، به اندازه‌ای که تشخیص بدهیم، از اموالش برخواهیم داشت و اگر آن هم مقدور نباشد، به همان اندازه از اموالش را نابود خواهیم کرد.» (رهبری معظم، پیام اول)

«هر دست متجاوزی که به سوی این کشور دراز شود، قطع خواهد شد... دشمن باید بداند که هزینه هرگونه جسارت به ایران، برای او کمرشکن خواهد بود.» (رهبری شهید، ۱۸/۶/۶۹)

۳. «فقدان جانکاه و تداوم مقتدرانه»

«رهبرا! با رفتن خود داغ سنگینی بر قلوب همگان وارد کردید... مظلومیت‌های زیادی را مقتدرانه و با حلم تحمل کردید... ما با شما عهد می‌بندیم که برای اعتلای این پرچم با تمام وجود تلاش کنیم.» (رهبری معظم، اولین پیام)

«ارتحال جانگداز پیشوای بزرگ امت... داغی است که هیچ چیز آن را تسلی نمی‌بخشد؛ اما راه امام، راه ما، هدف او، هدف ما، و رهنمود او، مشعل فروزان ماست.» (رهبری شهید، ۲۳/۴/۶۸)

۴. «جنگ‌شناسی و اشاره به اشتباه محاسباتی دشمن»

«دشمن به‌خاطر اشتباه فاحش محاسباتی گمان می‌کرد که بعد از یک یا دو روز، نظام درونی کشور فرو خواهد پاشید...، اما پایمردی و بصیرت این ملت، ورق را برگرداند.» (رهبری معظم، پیام نوروزی ۱۴۰۵)

«دشمنان ما همیشه در محاسباتشان اشتباه کرده‌اند؛ خیال می‌کردند با رفتن امام، مردم از صحنه خارج می‌شوند...، اما دیدند که این پیوندِ قلبی، گسستنی نیست.» (رهبری شهید، ۲۴/۵/۶۹)

۵. «صراحت در تنبیه متجاوز»

«هر نقطه‌ای که در منطقه برای تجاوز به حریم ایران مورد استفاده قرار گیرد، هدف مستقیم ما خواهد بود... انتقام خون هر یک از آحاد ملت را موضوعی مستقل می‌دانیم.» (رهبری معظم، پیام نوروزی)

«ما حق خود می‌دانیم که از دشمن غرامت بگیریم... اگر از پرداخت غرامت امتناع ورزد، به همان اندازه از اموال او در هر کجای دنیا که باشد نابود خواهیم کرد.» (رهبری معظم، پیام نوروزی)

«ما برای دفاع از کیان اسلام و مرز‌های کشور، از هیچ قدرتی واهمه نداریم... دشمن اگر یکی بزند، باید بداند که ده تا خواهد خورد و پاسخ ما پشیمان‌کننده خواهد بود.» (رهبری شهید، ۱۰/۸/۶۸)

«ملت ایران نشان داده است که هر متجاوزی را پشیمان می‌کند... ما در دفاع از حقوق خود با هیچ‌کس تعارف نداریم و دشمن باید بداند که دورانِ بزن و دررو تمام شده است.» (رهبری شهید، ۱۱/۴/۶۹)

۶. «وحدت در جبهه مقاومت و همبستگی همسایگان»

«دو کشور برادرمان، افغانستان و پاکستان، باید برای رضای الهی روابط بهتری برقرار سازند و بنده به سهم خود حاضر به اقدامات لازمه هستم.» (رهبری معظم، پیام نوروزی)

«به کشور‌های همسایه توصیه می‌کنیم پایگاه‌های آمریکا را تعطیل کنند... هر نقطه‌ای که علیه ما استفاده شود، هدف مستقیم ما خواهد بود.» (رهبری معظم، پیام نوروزی)

«سیاست ما با همسایگان برادری است، اما حضور بیگانگان در منطقه مخل امنیت است. ما اجازه نخواهیم داد خلیج‌فارس به جولانگاه قدرت‌های استکباری تبدیل شود.» (رهبری شهید، ۱۴/۴/۶۸)

«سیاست خارجی ما بر اساس حمایت از نهضت‌های آزادی‌بخش و اتحاد با کشور‌های اسلامی است... ما دست دوستی به سوی هر همسایه‌ای که قصد تعرض ندارد دراز می‌کنیم.» (رهبری شهید، ۱//۶/۶۸)

۷. «ارتباط بی‌واسطه با مردم»

«بنده از مدت‌ها قبل برای لمس واقعیت‌های جامعه، به صورت ناشناس در میان مردم عزیز حضور یافته‌ام؛ مثلاً با سوار شدن بر تاکسی و گفت‌و‌گو با آحاد مردم... باید کانال‌های سنتی استماع را نوسازی کنیم.» (رهبری معظم، اولین پیام)

«رابطه بین مسئولان و مردم باید رابطه دو دوست، دو برادر و دو شریک باشد... مسئولین نباید اجازه دهند دیوار‌های تشریفات میان آنها و توده‌های مردم فاصله بیندازد.» (رهبری شهید، ۱۲/۵/۶۸)

«مسئولان نباید به گزارش‌های اداری اکتفا کنند؛ بروید میان مردم، درددل آنها را بشنوید... کارگزار نظام اسلامی نباید منش اشرافی داشته باشد.» (رهبری شهید، ۳/۶/۷۰)

۸. «مجاهده در مسیر کارگشایی از معیشت مردم»

«امروز سنگر اصلی دفاع، اقتصاد است. معیشت مردم نکته کانونی و نوعی دفاع است... نسخه علاجی که تدوین شده، بر مدار عدالت و تخصص‌گرایی است.» (رهبری معظم، پیام نوروزی)

«عدالت اجتماعی هدف اصلی ماست. اگر ثروت تولید شود، اما در خدمت رفع فقر و محرومیت نباشد، با ارزش‌های اسلامی سازگار نیست. ما به دنبال سازندگی برای مستضعفین هستیم.» (رهبری شهید، ۹/۱/۷۰)

مقایسه مصادیق کلامی دو بزرگوار موید فرضیه تداوم اصیل در تفکر سیاسی و ژنتیک کلامی رهبر شهید است. این شباهت در ساختار زبانی نشان‌دهنده حفظ همان الگوی اندیشه‌ای و زبانی در بدو استقرار ایشان است که با هدف تثبیت اقتدار ملی در شرایط پس از ارتحال امام راحل و نیز بازسازی سرمایه اجتماعی در شرایط پس از پذیرش قطعنامه و ضرورت بسیج ملی برای دوره بازسازی و سازندگی مورد تاکید قرار گرفته است.

در این میان، آنچه دوره پیش‌رو را متمایز و امیدبخش می‌سازد، نوعی به‌روزرسانی ابزاری و نوزایی هوشمندانه از الگوی گفت‌و‌گو با مردم، برای انطباق با واقعیت‌های عصر جدید و شرایط نبرد مستقیم است. رهبری جدید با حفظ آرمان‌های اصیل و اصول انقلابی، به دنبال نوسازی ابزار‌های ارتباطی و کلامی، توجه‌دهی به لزوم جراحی بروکراسی صلب و ضرورت استقرار عدالت ادراکی در سطح جامعه است تا از دل تهدید‌های میدان جنگ، پنجره‌ای به سوی یک جهش بزرگ در کارآمدی نظام بگشاید.