چرا برخی واکسن‌های کووید باعث ایجاد لخته‌های خونی میشود؟

به گزارش مجله خبری نگار/اقتصاد ایران، پس از چند سال تحقیق، دانشمندان سرانجام راز عارضه جانبی غیرمعمولی را که در برخی دریافت‌کنندگان واکسن‌های کووید-۱۹ آکسفورد/آسترازنکا و جانسون‌اندجانسون دیده می‌شد، کشف کردند. این یافته می‌تواند به تولید واکسن‌های ایمن‌تر بر پایه همین فناوری در آینده کمک و از تکرار این مشکل جلوگیری کند.

امروزه بیشتر واکسن‌های کووید مورد استفاده از نوع mRNA هستند، اما برخی از واکسن‌هایی که در ابتدای دنیاگیری کووید عرضه شدند، به‌ویژه واکسن‌های آکسفورد/آسترازنکا که در ایران نیز استفاده می‌شد و جانسون‌اندجانسون آمریکایی، متفاوت بودند. این واکسن‌ها از نوع «ناقل آدنوویروسی» بودند؛ یعنی از یک ویروس ناقل بی‌خطر برای انسان (در اینجا آدنوویروس) برای انتقال بخشی از ویروسی که قرار است بدن در برابر آن ایمن شود، استفاده می‌کردند.

دلیل ساخت سریع واکسن‌های یادشده این بود که فناوری آنها کاملاً جدید نبود. برای مثال، سازندگان واکسن آسترازنکا پیش از آغاز دنیاگیری، در حال آزمایش واکسن ناقل آدنوویروسی علیه ویروس مرس (یکی دیگر از کروناویروس‌ها) بودند.

واکسن‌های ناقل آدنوویروسی بسیار مؤثر بودند و در کنار واکسن‌های mRNA فایزر و مدرنا، از ارکان اصلی واکنش اولیه به دنیاگیری محسوب می‌شدند و به کاهش موج عفونت‌ها، نجات جان انسان‌ها و برداشته شدن محدودیت‌ها کمک کردند.

بااین‌حال، هیچ مداخله پزشکی کاملاً بدون خطر نیست و به‌زودی مشخص شد که یک عارضه جانبی بسیار نادر در برخی دریافت‌کنندگان واکسن‌های آدنوویروسی رخ می‌دهد. این عارضه «ترومبوز همراه با کاهش پلاکت ناشی از واکسن» یا VITT نام گرفت. این وضعیت جدی و بالقوه تهدیدکننده زندگی است و باعث تشکیل لخته‌های خونی همزمان با کاهش شدید پلاکت‌ها می‌شود. در ابتدا پزشکان از علت آن سردرگم بودند، اما به‌زودی مشخص شد که VITT به‌دلیل وجود نوع غیرمعمول آنتی‌بادی خودایمنی علیه پروتئینی انسانی به نام «فاکتور پلاکتی ۴» (PF۴) رخ می‌دهد.

تیمی بین‌المللی از دانشمندان به رهبری پژوهشگرانی از دانشگاه فلایندرز در استرالیا آخرین گام را در مسیر درک دقیق این موضوع گزارش کرده‌اند: اینکه آنتی‌بادی‌های PF۴ چگونه باعث VITT می‌شوند، کدام بخش واکسن واکنش را ایجاد می‌کند و آیا می‌توان از آن جلوگیری کرد یا نه.

پروفسور تام گوردون، از نویسندگان پژوهش می‌گوید: «این سفر علمی جذابی با همکاری یک تیم بین‌المللی برجسته بود که با انتشار سه مقاله در نشریه پزشکی نیوانگلند به حل معمای این گروه جدید از اختلالات لخته‌شدن خون انجامید و می‌تواند به تولید واکسن‌های ایمن‌تر منجر شود.»

نخستین گام در سال ۲۰۲۲ برداشته شد؛ زمانی که پروفسور گوردون و دکتر جینگ‌وانگ مطالعه‌ای را هدایت کردند که عوامل ژنتیکی خطر مرتبط با آنتی‌بادی PF۴ را شناسایی کرد. مطالعه‌ای دیگر در سال ۲۰۲۳ نشان داد همین عوامل خطر می‌توانند پس از مواجهه با آدنوویروس‌های طبیعی انسانی نیز در برخی افراد بیماری مشابه VITT ایجاد کنند. هرچند آدنوویروس‌های مورد استفاده در واکسن‌ها برای انسان بیماری‌زا نیستند، برخی آدنوویروس‌ها می‌توانند باعث سرماخوردگی شوند.

در مرحله بعد، گروه‌های مختلف پژوهشی با همکاری یکدیگر تأیید کردند که VITT ناشی از واکسن و اختلال مشابه ناشی از عفونت طبیعی عملاً یکسان هستند. این یافته نشان داد که عامل اصلی واکنش، خود آدنوویروس است نه سایر اجزای واکسن.

اکنون پژوهشگران با استفاده از تحلیل‌های مولکولی پیشرفته کشف کرده‌اند که چرا مواجهه با آدنوویروس در برخی افراد چنین واکنشی ایجاد می‌کند. بدن این افراد یک پروتئین طبیعی آدنوویروس را با پروتئین انسانی PF۴ اشتباه می‌گیرد و در نتیجه آنتی‌بادی‌های خودایمنی فعال و واکنش خطرناک لخته‌شدن خون آغاز می‌شود.

دکتر وانگ توضیح داد: «با اصلاح یا حذف این پروتئین خاص آدنوویروسی، واکسن‌های آینده می‌توانند از این واکنش بسیار نادر جلوگیری کنند و در عین حال محافظت قوی در برابر بیماری فراهم آورند.»