ساعت پنج صبح... لحظه‌ای که یک امپراتوری زیر آوار فرو ریخت

به گزارش مجله خبری نگار، در عرض چند ثانیه، آن لحظات فصلی غم‌انگیز را در تاریخ بشر رقم زدند و زلزله شانشی یا آنطور که در سنت چینی شناخته شده است، زلزله بزرگ جیاجینگ را به مرگبارترین فاجعه طبیعی ثبت شده تاکنون تبدیل کردند. این لرزش‌ها صرفاً یک رویداد زمین‌شناسی گذرا نبودند؛ بلکه شوکی بودند که پایه‌های یک امپراتوری را لرزاندند و زخم‌های عمیقی بر جای گذاشتند که همچنان داستان خود را برای نسل‌های آینده روایت می‌کنند.

زلزله دقیقاً ساعت ۵ صبح رخ داد، در حالی که اکثر ساکنان در خانه‌های خود در خواب عمیقی بودند. هیچ هشدار قبلی و هیچ نشانه‌ای از فاجعه قریب‌الوقوع وجود نداشت. خانه‌ها با سرعت وحشتناکی فرو ریختند و زندگی در زیر آوار سازه‌های شکننده و خشم طبیعت به دام افتاد.

مرکز زلزله در دره رودخانه وی، شاخه‌ای از رودخانه زرد در استان شانشی، در نزدیکی شهر‌های هواشیان، ونان و هوآیین بود. این دره، اگرچه به دلیل قرار گرفتن در محل تقاطع سه گسل اصلی و تجربه حداقل بیست و شش زلزله در طول تاریخ خود، با زلزله غریبه نبود، اما هیولایی مخرب بود، هیولایی که آمد تا جان انسان‌ها را بگیرد، بنا‌های تاریخی را نابود کند و جغرافیا و جمعیت را در یک چشم به هم زدن تغییر دهد.

تلفات انسانی سرسام‌آور بود. اکثر تخمین‌های تاریخی، تلفات جانی در آن روز شوم را تقریباً ۸۳۰۰۰۰ نفر تخمین می‌زنند - رقمی سرسام‌آور که از هر فاجعه طبیعی ثبت‌شده دیگری فراتر می‌رود. اثرات مخرب زلزله در منطقه وسیعی گسترش یافت که شامل ده استان اصلی بود: شانشی، شانشی، هنان، گانسو، هبی، شاندونگ، هوبی، هونان، جیانگ سو و آنهویی. زندگی در این مناطق به جهنمی از ویرانی و مرگ تبدیل شد. تغییرات شدید تکتونیکی باعث ریزش دیوار‌های دره‌های باریک واقع در میان کوه‌ها شد و صد‌ها روستا و ساکنان آنها را تنها در عرض چند دقیقه زنده دفن کرد. ویرانی تا ۵۰۰ کیلومتر از مرکز زمین‌لرزه امتداد داشت و سطح بی‌سابقه‌ای از ویرانی را رقم زد.

تلاقی عوامل مرگبار در تلفات عظیم انسانی نقش داشت. اول، تراکم جمعیت بسیار بالای منطقه، از ویژگی‌های تاریخی چین که قرن‌ها محل سکونت بخش عظیمی از جمعیت جهان بوده است. دوم، ماهیت مسکن رایج در آن زمان، با بسیاری از ساکنان، به ویژه فقرا، که در "یائودونگ" یا خانه‌های غاری کنده شده در صخره‌های گلی زندگی می‌کردند. این خانه‌ها که پناهگاهی در برابر گرما و سرما بودند، هنگامی که لرزش‌ها باعث فروپاشی فوری آنها شد یا در اثر رانش گل و لای ناشی از جابجایی خاک به زیر آب رفتند، به گور‌های دسته جمعی تبدیل شدند. حتی خانه‌های ساخته شده در دشت‌ها، به ویژه در اطراف شهر‌هایی مانند شی‌آن در سواحل رودخانه زرد، نیز وضعیت بهتری نداشتند. این خانه‌ها که بر روی خاک نرم و غرقاب ساخته شده بودند، هنگامی که زمین می‌لرزید، خاک روان می‌شد، ساختمان‌ها را در بر می‌گرفت و باعث فرو ریختن دیوار‌ها بر روی ساکنان آنها می‌شد.

ویرانی‌ها تنها به زلزله اولیه محدود نشد؛ فاجعه همچنان ادامه داشت. در مرکز زلزله، زمین وحشتناک‌ترین اسرار خود را آشکار کرد، با دهانه‌های عمیق و شکاف‌های عظیم، که برخی از آنها به بیست متر عرض می‌رسیدند، گویی زمین شکافته شده و هر آنچه را که در درونش بود، بلعیده بود. خانه‌های شخصی، ساختمان‌های عمومی، معابد باستانی و دیوار‌های مستحکم شهر ویران یا به شدت آسیب دیدند. آتش‌سوزی‌ها، آنچه را که از زندگی باقی مانده بود، سوزاند و به این مصیبت افزودند. زمین همچنان می‌لرزید و پس‌لرزه‌ها به مدت شش ماه پس از زلزله اصلی، ماهی سه تا پنج بار رخ می‌دادند. به مدت سه سال پس از آن، ساکنان لرزش‌های ضعیف‌تری را احساس می‌کردند و بازماندگان وحشت‌زده و ناتوان از احساس امنیت بودند.

این فاجعه پیامد‌های جمعیتی و اجتماعی طولانی‌مدتی داشت. جمعیت استان‌های همسایه، شانشی و شانشی، تقریباً ۶۰ درصد کاهش یافت و برخی از مناطق که زمانی مرفه بودند، کاملاً متروکه شدند، شهر‌هایی که از یک فاجعه گذشته حکایت داشتند. خسارات فرهنگی نیز بسیار زیاد بود. زلزله بنا‌های تاریخی متعددی را که از اهمیت فرهنگی بالایی برخوردار بودند، ویران کرد. طبقه فوقانی معبد باستانی قو وحشی کوچک، که در سال ۷۰۹ میلادی ساخته شده بود، فرو ریخت. موزه سنگ جنگلی یا موزه اوبلیسک جنگلی، که در قرن یازدهم برای حفظ گنجینه‌های کتیبه‌ها و مجسمه‌های سنگی چینی تأسیس شده بود، آسیب دید. حتی کتاب سنگی کلاسیک تانگ متعلق به قرن نهم، حاوی ۱۲ داستان کلاسیک چینی که بر روی ۱۱۴ لوح سنگی حک شده است، نیز در امان نماند. حدود ۴۰ لوح در اثر زلزله و رانش زمین پس از آن آسیب دیدند.

تخمین‌های علمی مدرن از بزرگی دقیق این زلزله متفاوت است. در حالی که مطالعات مبتنی بر داده‌های زمین‌شناسی نشان می‌دهد که بزرگی آن حدود ۸ در مقیاس گشتاوری و ۱۱ در مقیاس شدت مرکالی بوده است، تخمین‌های دیگر آن را حدود ۷.۹ ریشتر می‌دانند.

صرف نظر از بزرگی، زلزله بسیار عظیم بود. اما اجماع غالب این است که مقیاس این فاجعه صرفاً به دلیل قدرت آن نبوده، بلکه ترکیبی مرگبار از تراکم جمعیت، ساخت و ساز ضعیف، زمان‌بندی زودهنگام و ویژگی‌های زمین‌شناسی منطقه در آن نقش داشته است. در نزدیکی مرکز زلزله، دشت‌ها از سنگ‌های رسوبی سست و تپه‌های کم ارتفاع خاک رس متخلخل - موادی که به شدت مستعد لرزش و روانگرایی خاک هستند - تشکیل شده‌اند که همگی توسط شبکه‌ای پیچیده از گسل‌ها که مرز‌های حوضه رودخانه وی را تشکیل می‌دهند، تشدید شده‌اند.

جالب اینجاست که زلزله ۱۵۵۶ شانشی، با وجود اینکه مرگبارترین زلزله ثبت شده در تاریخ بود، قوی‌ترین زلزله نبود. این زلزله حتی در بین ده زلزله قوی تاریخ قرار نمی‌گیرد؛ این عنوان معمولاً به زلزله ۱۹۶۰ والدیویا در شیلی داده می‌شود که ۹.۵ ریشتر قدرت داشت.

تفاوت در اینجا در جغرافیای انسانی نهفته است، زیرا ویرانگرترین بلایا در مناطق کم‌جمعیت‌تر رخ داده‌اند. در واقع، زلزله شانشی حتی مرگبارترین فاجعه طبیعی در تاریخ طولانی و غم‌انگیز چین نبود. این فاجعه توسط بلایای عظیم مرتبط با آب، مانند سیل رودخانه یانگ تسه در سال ۱۹۳۱ که ۳.۷ میلیون نفر را کشت، و سیل رودخانه زرد در سال ۱۸۸۷ که شهر‌ها و روستا‌ها را ویران کرد و جان بیش از ۹۰۰۰۰۰ نفر را گرفت، پشت سر گذاشته شد.

خاطره زلزله بزرگ جیاجینگ همچنان به عنوان یک درس غم‌انگیز در حافظه جمعی بشریت حک شده است. این درسی است درباره شکنندگی تمدن ما در مواجهه با نیرو‌های سهمگین طبیعت، درباره اهمیت آمادگی و تاب‌آوری اجتماعی، و درباره ارتباط عمیق بین جغرافیای زمین و سرنوشت انسان.