از سقوط دولت بنگلادش تا اعتراضات اروپا؛ نسل زد چگونه سیاست جهان را به چالش کشید؟

به گزارش مجله خبری نگار، یک روز در داکا، دانشجویان به خیابان می‌آیند و دولت را به عقب‌نشینی وادار می‌کنند؛ روزی دیگر در بلگراد، جوانان با دوچرخه و کفش‌های پیاده‌روی راهی شهر‌های اروپا می‌شوند تا صدای اعتراضشان را به گوش دیگران برسانند. در هند، جنبشی که از یک شوخی اینترنتی آغاز شده، به نیرویی اعتراضی علیه دولت تبدیل می‌شود و در فرانسه، نوجوانان در برابر پلیس صف می‌کشند. تمام این صحنه‌ها نشان می‌دهند اگر نسل زد تا دیروز تنها به تأثیرگذاری اجتماعی بسنده می‌کرد، حالا به بازیگری جدی و غیرقابل‌انکار در تحولات سیاسی جهان تبدیل شده است.

بیداری سیاسی جهان

پژوهشگران دست‌کم ۲۵ جنبش اعتراضی در جهان شناسایی کرده‌اند که جوانان حدود ۱۴ تا ۲۹ سال در آنها نقشی کلیدی داشته‌اند. «گاردین» از قول اریکا چنووث، دانشمند علوم سیاسی دانشگاه هاروارد، می‌نویسد: «نسل زد از حاشیه‌نشینی سیاسی خسته شده و دیگر حاضر نیست شکست نظام‌های سیاسی را بی‌واکنش تماشا کند». او این موج را نوعی «بیداری سیاسی جهانی» می‌داند؛ بیداری‌ای که اگرچه در هر کشور به دلیلی متفاوت شکل گرفته، اما از یک نارضایتی مشترک تغذیه می‌شود. اینکه ساختار‌های موجود، هیچ آینده قابل‌قبولی برای جوانان فراهم نمی‌کنند. یکی از مهم‌ترین نمونه‌های این موج، اعتراضات دانشجویی بنگلادش در سال ۲۰۲۴ بود. ماجرا ابتدا با مخالفت دانشجویان با نظام سهمیه‌بندی مشاغل دولتی آغاز شد، اما به‌سرعت به اعتراضی فراگیر علیه فساد، اقتدارگرایی و حکومت «شیخ حسینه» تبدیل شد. پس از کشته شدن تعدادی از دانشجویان در جریان اعتراضات، دامنه نارضایتی‌ها چنان گسترش یافت که سرانجام حسینه پس از سال‌ها حضور در قدرت، مجبور به استعفا و فرار از کشور شد. این رویداد به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های موفقیت یک جنبش اعتراضی به رهبری نسل زد ثبت شد و نشان داد اعتراض دانشجویی، اگر به نارضایتی عمومی پیوند بخورد، می‌تواند معادلات سیاسی را کاملاً تغییر دهد. در صربستان نیز دانشجویان به یکی از نیرو‌های اصلی مقابله با دولت «الکساندر ووچیچ» تبدیل شدند. اعتراض آنها به ساختار سیاسی‌ای بود که به باورشان، رسانه‌ها را محدود و نهاد‌های عمومی را به وفاداران حزبی واگذار کرده بود. جوانان صرب برای رساندن صدای اعتراض خود به دیگر کشور‌های اروپایی، با دوچرخه‌سواری در مسیر‌های طولانی و شرکت در مسابقات فوق‌ماراتن، توجه افکار عمومی اروپا را به تحولات داخلی کشورشان جلب کردند. این جنبش دانشجویی درنهایت توانست به یکی از محور‌های مهم رقابت سیاسی تبدیل شود و حزب حاکم را در انتخابات با چالش جدی و شکست روبه‌رو کند.

ابزار‌های سازماندهی

این موج اعتراضی البته ابزار‌های سازماندهی مختص به خود را دارد؛ تیک‌تاک و ایکس به انتشار سریع اخبار و تشدید نارضایتی‌ها کمک می‌کنند، گروه‌های واتساپ و سرور‌های دیسکورد امکان هماهنگی غیرمتمرکز را فراهم می‌آورند و ابزار‌هایی مانند شبکه‌های خصوصی مجازی (فیلترشکن‌ها) به فعالان اجازه می‌دهند در برابر محدودیت‌های اینترنتی دوام بیاورند. به این ترتیب، شبکه‌های اجتماعی گاهی نقش «اتاق فرمان» اعتراضات را بازی می‌کنند. برای نمونه، در برزیل، پس از آنکه «لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا» در دور نخست انتخابات از رقیب خود عقب افتاد، گروهی از دانشجویان برای حمایت از او بسیج شدند و موجی از فعالیت‌های دیجیتال در سراسر کشور شکل گرفت. «آندره یانونس» نماینده مجلس و متحد لولا، کانال واتساپی با عنوان «ارتش لولا» راه‌اندازی کرد که میلیون‌ها نفر را برای انتشار محتوای حامی او گرد هم آورد. لولا پس از پیروزی، به صراحت از جوانانی تشکر کرد که برای دفاع از دموکراسی به فضای مجازی و خیابان‌ها آمده بودند. در آمریکا نیز کارزار انتخاباتی زهران ممدانی برای شهرداری نیویورک توانست با ترکیب فعالیت هوشمندانه در شبکه‌های اجتماعی و مشارکت هزاران داوطلب جوان، حمایت گسترده‌ای بدست آورد.

سرکوب؛ وجه مشترک اعتراض‌ها

بخش دیگری از اعتراض‌های نسل زد برای مسکن، هزینه‌های زندگی و بحران اقلیمی است. مثلاً در اسپانیا، بحران مسکن به چادر زدن در خیابان‌ها انجامیده و در آلمان و فرانسه، اعتراض به شرایط آموزشی و آینده شغلی بالا گرفته است. در هند نیز جنبش طنزآمیز سوسک‌ها علیه دولت نارندرا مودی توانست در تابستان ۲۰۲۶ وزیر آموزش‌وپرورش را وادار به استعفا کند. این مطالبات یعنی دغدغه اصلی نسل جدید، کیفیت زندگی و امکان ساختن آینده‌ای قابل پیش‌بینی از طریق ورود به عرصه سیاست است. بااین‌حال، ورود جوانان به عرصه سیاست به‌آسانی پذیرفته نمی‌شود و سرکوب، وجه مشترک بسیاری از این اعتراض‌هاست. از کشته شدن حدود هزارو۴۰۰ نفر در جریان سرکوب‌ها در بنگلادش و محکومیت هزاران نفر در مراکش پس از اعتراض‌های جنبش «ژنرال زد ۲۱۲»، تا جراحات شدید نوجوانان در فرانسه. گزارش سازمان «سیویکوس» هم نشان می‌دهد جنبش‌های جوانان به دلیل به چالش کشیدن ساختار‌های قدرت، با واکنش خشن حکومت‌ها مواجه می‌شوند؛ حتی اگر شیوه اعتراض آنها مسالمت‌آمیز باشد. خلاصه با وجود اینکه نتایج این جنبش‌ها یکسان نبوده است و برخی از اعتراض‌ها به تغییر دولت انجامیده و برخی هم به‌طبع سرکوب شده، باید گفت حتی اعتراض‌هایی که به پیروزی فوری نمی‌رسند، شبکه‌هایی از سازماندهی می‌سازند که تازه در حرکت‌های بعدی به کار می‌آیند؛ مثل جنبش دانشجویان طرفدار فلسطین در دانشگاه‌های آمریکا که با وجود بازداشت‌ها و تعلیق‌ها متوقف نشد و همچنان ادامه‌دار است.

اریکا چنووث معتقد است این تحولات می‌تواند نشانه آغاز تغییری عمیق در سیاست جهانی و سدی در برابر عقب‌گرد دموکراسی باشد. با اینکه نسل زد هنوز به نیرویی یکپارچه با برنامه‌ای واحد تبدیل نشده و خواسته‌های جوانان در کشور‌های گوناگون متفاوت است، اما وجه مشترک این جنبش‌ها، اعتراض به نظام‌هایی است که جوانان را از فرایند تصمیم‌گیری درباره آینده خود کنار گذاشته‌اند. همان‌طور که «بلال نرجسی» دانش‌آموز هفده ساله اهل پاریس، این واقعیت را ساده‌تر می‌گوید: «همه روی یک نکته توافق داریم؛ اینکه با جوانان بیش از حد مثل بچه‌ها رفتار می‌شود و به اندازه کافی به حرفشان گوش داده نمی‌شود».

منبع: قدس