عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی: جریان تجددخواه و اسلام‌گرا هردو در انقلاب ۵۷ بودند

به گزارش مجله خبری نگار،سید جواد میری در نشست "جستار‌هایی در باب ناسیونالیسم ایرانی" که در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران برگزار شد، با اشاره به تجارب پژوهشی خود در این حوزه، اظهار کرد: ابتدا باید گفت آیا بحث‌های ناسیونالیسم دهه ۹۰ امروز محلی از اعراب دارد یا خیر؟

وی ادامه داد: لذا طرح بحث من در این جلسه آن است که دغدغه اینکه "من چه کسی هستم یا ما چه کسی هستیم" از کجا آمد؟ از زمانی که ما با تمدن جدید مواجه شدیم و با "دیگری" که توانسته تسلطی بر ما ایجاد کند مواجه شدیم دغدغه اینکه ما که هستیم و در نسبت با دیگری کجا قرار داریم را در ما ایجاد کرد و این سوال عمده هم ایجاد شد که یک بخشی از ملت، ملت‌های راقیه هستند و ما چطور می‌توانیم به ملل راقیه برسیم. این باعث شد جایگاه ایران را نبینیم.

عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی تصریح کرد: پیرامون انقلاب مشروطه سه پاسخ مهم به این باب داده شد؛ نخست یک جریان تلاش داشت بگوید آنچه هویت بنیادین ایرانی را تشکیل می‌دهد مربوط به پیش از ورود اسلام می‌شود که هویت باستانی ایرانیان را تشکیل می‌دهد. جریان دیگری می‌گویند آنچه به هویت اکنونی اینجایی ایران استحکام می‌دهد اسلام تشیع یعنی از اواخر ایلخانی تا صفویه است. هر دو این جریانات جهان بینی‌ها و استعارات و اسطوره‌های خویش را دارند.

میری افزود: جریان سوم معتقد است دال اصلی قوام و استمرار یک ملت در اکنون و اینجا، عالمیت جدید و جهان تجدد است. خوانش این جریان، خوانش تجددگرایانه است. هر سه روایت، یعنی باستان گرایی، اسلام گرایی و تجدد گرایی روایت اکنونی و مدرن است یعنی در عصر جدید شکل گرفته‌اند. "پاتن" برای باستان گرایان مفهومی کلیدی است. اسلام گرا‌ها از مفهوم ملت به نحوی استفاده می‌کنند که هر آنچه ذیل جهان تشیع و اسلامی قرار می‌گیرد برایشان بنیادین است و در جریان سوم مفهوم ملت بعد از مشروطه حایز اهمیت است. با این حال در انقلاب مشروطه شاهد حضور هر سه جریان هستیم.

وی توضیح داد: در انقلاب ۵۷ دو جریان تجددخواه و اسلام گرا حضور دارند، اما باستان‌گرایان نه تنها حضور ندارند بلکه خیلی از آنها به بیرون منتقل می‌شوند. پس از تشکیل نظام جریان تجددخواه تا اواخر دهه ۸۰ به حاشیه می‌رود. ۵ جریان مهم اسلام‌گرایان نیز یعنی فقاهتی، لیبرال، سوسیالیستی، دموکراتی، سلفی در داخل ایران امروز ۴ روند و زیرجریان را در سپهر سیاست ایجاد کردند که شامل ناسیونالیسم رادیکال، ناسیونالیسم مدنی، اسلامی‌گرایی رادیکال و اسلام گرایی مدنی می‌شود.

عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی یادآور شد: در باب مساله هویت جمعی در ایران باید گفت به اندازه انگشتان دست افراد به این حوزه پرداخته‌اند. هیچ یک فیلسوف، متفکر و اندیشمندان طراز اول جهان یا ایران به مساله هویت انسانی و هویت تاریخی و جمعی ایران نپرداخته‌اند. یکی از دال‌های مرکزی امر ملی، آن است که انسان از حالت رعیت وارگی خارج و وارد ساحت سوژه شده است. این سنخ از انسان اراده معطوف به تغییر و تحول را پیدا کرده است.

میری خاطرنشان کرد: در دهه ۲۰ و ۳۰ شمسی وقتی به کسی می‌گویند شخصیت ملی دارد به این معنا است که برای آن فرد استقلال کشور و عدم وابستگی به بیگانگان مهم بوده است.

وی با اشاره به رابطه مذهب و ملیت در دیالکتیک جمهوری اسلامی نیز گفت: امروز نهاد دین صرفا دیگر در حوزه فرهنگ کار نمی‌کند و وارد عرصه سیاست شده است که تبعاتی ایجاد می‌کند.