شادن‌فروید (Schadenfreude)؛ احساس طبیعی که هنگام شکست دیگران تجربه می‌کنید

به گزارش مجله خبری نگار، در یک جلسه کاری مهم نشسته‌اید و همکاری که همیشه با اعتمادبه‌نفس بیش‌ازحد و لحنی تحقیرآمیز صحبت می‌کند، در حال ارائه است. ناگهان رشته کلامش را گم می‌کند، یک خطای فاحش در آمار‌ها مرتکب می‌شود و در برابر جمع دچار دستپاچگی می‌شود. در آن چند ثانیه، شاید بلافاصله سعی کنید جلوی لبخند خود را بگیرید یا نگاهتان را به یادداشت‌هایتان بدوزید، اما یک حس آرامش کوچک در قلبتان می‌دود. این همان لحظه‌ای است که سایت روانشناسی ReachLink به آن اشاره می‌کند، تجربه‌ای که هم‌زمان شرم‌آور و در عین حال، به طرز عجیبی لذت‌بخش است.

این احساس، برخلاف آنچه ممکن است فکر کنید، منحصر به شما نیست. ریشه در تار و پود تجربه انسانی دارد و قرن‌ها است که فیلسوفان و روان‌شناسان با آن دست‌وپنج نرم می‌کنند، بی آنکه لزوما نشانه بد بودن فرد باشد.

شادن‌فروید چیست و از کجا می‌آید؟

کلمه شادن‌فروید از زبان آلمانی آمده و ترکیبی از دو کلمه Schaden به معنای آسیب و Freude به معنای شادی است. این اصطلاح، لذت بردن از بدبختی یا شکست دیگران را توصیف می‌کند. اگرچه این کلمه آلمانی است، اما احساسی که توصیف می‌کند مرز نمی‌شناسد.

تحقیقات نشان داده است که این پدیده حتی در کودکان ۲۴ ماهه یعنی زمانی که کودک هنوز زبان یا هنجار‌های پیچیده اجتماعی را نمی‌شناسد نیز دیده می‌شود. در حقیقت، این یک ویژگی ذاتی در ساختار روانی انسان است که نشان می‌دهد ما چگونه خودمان را در جهان اطراف تعریف می‌کنیم.

چرا شکست دیگران به ما حس خوبی می‌دهد؟

روان‌شناسان برای این احساس، دلایل علمی و قابل‌پیش‌بینی زیر را ارائه می‌دهند:

مقایسه اجتماعی: لئون فستینگر، روان‌شناس مشهور، نظریه‌ای دارد که می‌گوید ما انسان‌ها همواره در حال ارزیابی خودمان با نگاه به دیگران هستیم. موفقیت، هوش و جذابیت دیگران، معیاری برای سنجش ما می‌باشد. وقتی کسی که همیشه با او مقایسه می‌شویم یا خودمان را با او می‌سنجیم شکست می‌خورد، آن شکاف ترسناک بین ما و او پر می‌شود و نوعی آرامش در ما ایجاد می‌گردد.

عدالت درک شده: ما دوست داریم باور کنیم جهان جای عادلانه‌ای است. وقتی فردی که متکبر است یا با دیگران بدرفتاری می‌کند زمین می‌خورد، مغز ما این رویداد را به عنوان برقراری عدالت ثبت می‌کند. در این حالت، لذت ما نه از رنج او، بلکه از تماشای اصلاح یک بی‌عدالتی ناشی می‌شود.

عزت نفس و امنیت: گاهی اوقات، موفقیت دیگران باعث می‌شود ما نسبت به خودمان احساس بی‌کفایتی کنیم. دیدن لغزش آنها به ما اطمینان می‌دهد که آن‌قدر‌ها که می‌ترسیدیم، عقب نیستیم. این شادن ابزاری برای تنظیم تعادل روانی ماست.

وقتی مغز پاداش دریافت می‌کند

لذت ناشی از این احساس یک رویداد عصبی است. مطالعه‌ای که در سال ۲۰۰۹ توسط تاکاهاشی و همکارانش انجام شد، با استفاده از تصویربرداری مغزی fMRI نشان داد که وقتی شرکت‌کنندگان شاهد شکست یک رقیب بودند، جسم مخطط شکمی در مغز آنها فعال شد. این همان بخشی از مغز است که هنگام خوردن غذای خوشمزه یا برنده شدن پول فعال می‌شود و دوپامین آزاد می‌کند. به عبارت دیگر، مغز ما شکست رقیب را به عنوان یک پاداش شخصی پردازش می‌کند. این مکانیسم نه یک نقص، بلکه راهکار مغز برای حل ناخودآگاه عدم‌تعادل‌های اجتماعی است.

طیف شادن‌فروید، از بی‌ضرر تا سمی

همه تجربه‌های لذت از شکست دیگران یکسان نیستند. شناخت این طیف به ما کمک می‌کند تا واکنش‌های خودمان را بهتر درک کنیم:

طیف عدالت‌خواهانه: زمانی که فردی ظالم یا ناعادل شکست می‌خورد و ما حس آرامش می‌کنیم. این شکل، تا حد زیادی پذیرفته‌شده است.

طیف رقابتی: در دنیای ورزش یا کسب‌وکار‌های رقیب، شکست طرف مقابل حس خوشایندی دارد که به هویت گروهی ما گره خورده است.

طیف جبرانی: وقتی به دلیل پایین بودن اعتمادبه‌نفس، شکست دیگران به ما حس بهتر بودن موقت می‌دهد.

طیف خصمانه: این خطرناک‌ترین شکل است که با لذت پایدار از رنج دیگران همراه است و به رفتار‌های سادیسمی نزدیک می‌شود

چه زمانی باید نگران این حس باشیم؟

بسیاری از ما پس از تجربه لحظه‌ای از شادن‌فروید، احساس گناه می‌کنیم. این احساس گناه در واقع نشانه سلامت اخلاقی شما می‌باشد و نشان می‌دهد که شما با وجود این واکنش غریزی، آن را نمی‌پسندید. اما اگر این احساس به الگویی تکرار شونده تبدیل شود، باید آن را جدی‌تر بررسی کرد.

اگر لذت بردن از شکست دیگران به منبع اصلی احساسات مثبت شما تبدیل شده، یا باعث شده دلسوزی برای اطرافیان برایتان دشوار شود، وقت آن است که مکث کنید. این‌گونه الگو‌ها معمولاً ریشه در عزت‌نفس پایین یا حسادت‌های حل‌نشده دارند. به جای سرزنش خود، این احساسات را به عنوان چراغ‌های راهنما ببینید که به شما می‌گویند کجای روانتان نیاز به توجه دارد. مراجعه به یک درمانگر یا متخصص سلامت روان فرصتی برای درک عمیق‌تر از خود است. درمان به شما کمک می‌کند تا این واکنش‌های خودکار را بشناسید و یاد بگیرید چگونه آنها را بدون قضاوت کردن خود، مدیریت کنید.

شادن‌فروید بخشی از انسانیت ما است، اما لزومی ندارد که هدایت‌گر زندگی ما باشد. شناخت ریشه‌های این حس، اولین قدم برای رهایی از بار سنگین گناه و تبدیل شدن به فردی است که بیشتر با خودش در صلح است.