استاد دانشگاه: بوروکراسی اداری خلاقیت را از متخصصان می‌گیرد

به گزارش مجله خبری نگار،آیت الله سید ابراهیم رییسی، رییس جمهوری شامگاه جمعه ۱۵ مهر ماه در نشست شورای اداری استان بوشهر در جریان ششمین سفر استانی دولت سیزدهم به استان بوشهر اظهار داشت:" امروزه باید جریان تحول خواهی در کشور راه بیفتد و بسیاری از فرآیندهای پیچیده و بوروکراسی های اداری تغییر کند که مهمترین پیش نیاز آن در گام نخست تغییر در نگرش ها است". پیشتر نیز"محمد باقر قالیباف" رییس مجلس شورای اسلامی در، ۲۵ شهریور سال جاری و در یادواره شهدای هشت سال دفاع مقدس که در شهر مازندران برگزار شد؛ گفت: «باید نظام بوروکراسی ناکارآمد در ادارات ما برچیده شود و ضعف‌ ها را از بین ببریم تا اشتغال و کارآفرینی در جامعه پا بگیرد. برای توسعه ایران اسلامی باید بوروکراسی اداری را از سر راه نخبگان و متخصصان جامعه برداریم». اما اینکه وضعیت بوروکراسی در شرایط فعلی چگونه است و چگونه می توان این بوروکراسی را به خصوص از سر راه نخبگان برداشت و سوالات دیگر از این دست خود می تواند محل تامل باشد. به همین دلیل گفت وگویی با «محسن میرحسینی» عضو هیات علمی و معاون آموزشی- پژوهشی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه یزد انجام شده است که متن آن را در ادامه می خوانیم:

بوروکراسی خوب ، بوروکراسی بد

میرحسینی در ابتدای سخنان خود گفت: بوروکراسی فی نفسه همیشه به معنای ناکارامدی تعبیر نمی شود بلکه بستگی به محیطی دارد که بوروکراسی در آن عمل می کند به گونه ای که بوروکراسی در جوامع جهان سوم می تواند قیدی در دست و پای توسعه باشد اما همین دموکراسی در جوامع پیشرفته کاتالیزوری برای رشد و پیشرفت باشد. لذا به نظرم نباید صرفاً بوروکراسی را همواره به عنوان مانع قرار دانست بلکه سیستمی که این بوروکراسی را بوجود آورده است یا نتیجه استنتاج اشتباه از پیشرفت است و یا خود این سیستم از این بوروکراسی به عنوان مانع سود می برد. لذا بدنبال تقویت آن بر می آید.

عضو هیات علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه یزد در ادامه افزود: متاسفانه این جنبه دوم در کشور ما هر چه از ابتدای انقلاب به جلو رفته ایم پررنگ تر شده است و با قید و بندهای خود، امید متخصصان و نخبگان جامعه را به یاس و ناامیدی تبدیل کرده است. در آماری که از فرار نخبگان مطالعه می کردم متاسفانه از میان نفرات برتر کنکور که اسامی آن ها که در صفحات اول روزنامه ها درج شده است امروزه شاید تعداد معدودی در کشور باقی مانده باشند. این بدان معنا نیست که آنها به کشور و میهن خود علاقه ای ندارند بلکه در اغلب موارد موانع ناشی از بوروکراسی اداری آنها را ناامید و روانه سرزمین های دیگر کرده است تا آنجا شایدبتوانند به آرزوهای خود رنگ عمل بپوشانند.

چرایی بی تفاوتی برخی از نخبگان و متخصصان

معاون آموزشی- پژوهشی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه یزد اظهار داشت: در برخی موارد مشاهده می شود مسوولی عدم رشد و پیشرفت مورد نظر جامعه ایرانی و نیز مهاجرت نخبگان را تنها به ضعف دانشگاه ها و عدم تطابق خروجی ها با نیاز جامعه و نیز عدم تعهد متخصصان و نخبگان می داند که هرچند نمی توان این موضوع را انکار کرد اما نمی توان آنرا نیز علت اصلی بی سرو سامانی توسعه جامعه ایرانی دانست بلکه عامل بوروکراسی در اینجا نقش پررنگی داشته و عامل سرخوردگی و یاس جامعه متخصص و علمی کشور شده و در نهایت یا این افراد را تبدیل به انسان هایی خنثی و بی تفاوت به توسعه و پیشرفت کشور خود می کند و یا افرادی که راه به جایی دارند از کشور مهاجرت کرده و سرمایه علمی خود را ناخواسته و باالاجبار در اختیار بیگانگان قرار می دهند.

میرحسینی خاطرنشان ساخت: همانگونه که اشاره کردم گیر انداختن نخبگان و متخصصان در جاده پر سنگلاخ بوروکراسی در کشورهایی مثل ایران که بوروکراسی قید و بند در راه اجرای طرح های خلاقانه و مبتکرانه صاحبان سرمایه علم و دانش ایجاد می کند باعث می شود تا در بهترین حالت این افراد تبدیل به انسان های بی تفاوت در داخل کشور شوند و از ایده های خلاقانه خود دست بکشند یا در صورت امکان از کشور خارج شوند و آموخته حاصل سال ها تلاش خود را در کشورهای دیگر متبلور سازند. همانگونه که امروزه ما شاهدیم ایرانیان تحصیل کرده بسیاری در مراکز حساس تحقیقاتی دنیا حضور دارند و ایده های خلاقانه خود را در آنجا عملی می کنند. هر چند عده اندکی شاید به علت مسایل سیاسی و اجتماعی ایران را ترک می کنند اما بنظرم مسیر پر پیچ و خم اداری و در نهایت به بن بست اداری رسیدن و یا خسته شدن از دوندگی های زیاد حاصل از بوروکراسی این افراد را که از قضا دل در گرو مهر مام وطن نیز دارند اجبار به دست کشیدن از تلاش و انتخاب راه های جایگزین از جمله مساله مهاجرت می کند.

تاثیر منفی بوروکراسی معیوب بر اقتصاد و اشتغال

این استاد دانشگاه در مورد تاثیر بوروکراسی بر اقتصاد و اشتغال تصریح کرد: بوروکراسی معیوب بر اقتصاد و اشتغال کشور نیز تاثیرات منفی خواهد گذاشت و در موارد عدیده ای شاهد هستیم یک مولد برای گرفتن یک مجوز ساده باید کفش آهنین به پا کند و از این اداره به اداره دیگری پاس کاری شود که البته در این مسیر گرفتاری فساد اداری نیز در برخی از موارد کارد را به استخوان سرمایه گذاران و نخبگان ایرانی می رسانند و این افراد عطای اشتغال زایی در کشور را به لقایش می بخشند و از این کار منصرف می شوند. اگر به آمار شاخص سهولت کسب و کار بین المللی نگاهی بیندازیم ایران رتبه ۱۲۰ از ۱۹۰ کشور در دنیا را دارد که این آمار ساختار معیوب اداری و مانع بودن ساختار بوروکراسی در کشورمان را نمایان می سازد.

لزوم عزم جدی برای رفع بوروکراسی به منظور قرار گرفتن در مسیر توسعه

معاون آموزشی- پژوهشی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه یزد در مورد راه حل رفع بوروکراسی از پیش پای نخبگان و متخصصان گفت: بنظر می رسد ما ایرانی ها در مقام سخنرانی و در مقام خوشبینانه تر شناخت مشکل موجود کشورمان دست بالایی را داشته باشیم اما متاسفانه در مقام اجرا که می رسیم دوباره در باتلاق همان بوروکراسی که آنرا مانع تشخیص دادیم فرو می رویم و این امر یک حالت تسلسل پیدا می کند. شما اگر به دولت های مختلف بعد از دهه اول انقلاب نگاه کنید مساله بوروکراسی و رفع آنرا همواره در سخنرانی ها و تبلیغات انتخاباتی و حتی در مواردی در معرض قانونگذاری نیز قرار گرفته است اما متاسفانه در مقام عمل چیزی عاید مردم نشده است و این غول دیوانسالاری افسارگسیخته نه تنها مانعی جدی بر سر راه توسعه و ترقی کشور بوده است بلکه در موارد زیادی باعث بروز فساد و رشد اختلاس های کلان نیز گردیده است. لذا در این راستا باید یک عزم جدی پشت صحبت ها و ظاهر قضیه وجود داشته باشد عزمی از راس هرم سلسله مراتب ساختار اداری کشور تا قاعده این ساختار تا از تصمیم گیری های نادرست بواسطه اطلاعات و دیتاهای نادرست و غلط جلوگیری کرده و به سیستم اداری کشور کارآمدی لازم را تزریق کنند.

میرحسینی در پاسخ به این سوال که اگر به طور واقعی رفع بوروکراسی عملی شود، چه اتفاقی خواهد افتاد؟، خاطرنشان ساخت: این «اگر» واقعاً اگر اتفاق افتد! آنوقت است که مردم ما؛ چه نخبگان و چه مردم عادی کوچه و بازار نتایج شیرین آنرا خواهند چشید و کشور در مسیر واقعی توسعه و ترقی قرار خواهد گرفت و متخصصان و نخبگان دیگر نیاز نخواهند داشت که برای بنای یافته های علمی خویش بر اساس تجلیات علم و فناوری راهی دیار فرنگ شوند و یا ناکام سر در گریبان خویش فرو برند و نسبت به تحولات جامعه خویش نومید و بدبین شوند.

وی در ادامه افزود: من خود برای دوره دکتری در یکی از کشورهای خارجی بودم و در دانشگاهی که من بودم یکی از دوستان ایرانی موفق به کشف یک فرمول علمی شده بود و جالب بود برای ما که حتی رییس آن دانشگاه شخصاً! آمد پیش دوست من که آن فرمول را در آن کشور ثبت نماید (پتنت) اما آن دوست من که حس وطن دوستی زیادی داشت معتقد بود که این یافته علمی را باید بنام و در کشور خویش ثبت کند. در این راستا تمام امتیازاتی که دانشگاه به وی می داد از جمله حقوق ماهیانه ثابت و نیز حقوق اضافه متغیر بر اساس فعالیت علمی؛ خانه فرنیشید (با همه امکانات حتی لپ تاپ)، وسیله نقلیه و از همه مهمتر حق شهروندی آن کشور (سیتیزن شیپ) را به امید خدمت به وطن رها و به ایران بازگشت. شما فکر می کنید چه شد؟ یک روز که در ایران دوباره او را ملاقات کردم پرسیدم پتنت را ثبت کردی؟ آهی از ته دل کشید و گفت «دست روی دلم نذار!» و بقیه ماجرا را تعریف کرد که فهمیدم نه تنها یا اصلاً اعتنایی به یافته علمی او نکرده بودند بلکه در روند استخدام او نیز سنگ اندازی شده بود و در نهایت به این نتیجه رسیده بود که اشتباه کرده و باید این بار بصورت دایم مهاجرت کند. هدفم از بیان این خاطره تلخ این بود که متاسفانه در کشور ما بین شعار و واقعیت تفاوت بسیار زیاد است.

مجلس برای اصلاح بوروکراسی باید مکانیسم‌های نظارت بر اجرای قوانین تصویبی را مستحکم کند

این استاد دانشگاه در پایان یادآور شد: به عنوان نتیجه گیری سخن باید بگویم شاید برخی از مسوولان از جمله ریاست مجلس به واقع باید در پی رفع مشکلات بوروکراسی موجود و تبعات آن باشند اما متاسفانه ضعف یا فقدان مکانیزم های کنترلی و نظارتی منجر به یک بوروکراسی فشل می شود و مدیران دولتی حتی اگر هم در پی اصلاح امور باشند این کاغذبازی ها دست آنان را می بندد و نتیجه نارضایتی مردم را فراهم آورده و در بسیاری از موارد از جاهای دیگر سر در می آورد که در نهایت می رسد به جایی که اگر می خواهی رییس یک اداره را ببینی باید آبدارچی آن اداره را ببینی! به خصوص هر چه ساختار اداری دولت عریض و طویل تر می شود ما شاهد ناکارامدی بیشتر بوروکراسی و در نتیجه فساد آن هستیم. لذا اگر مجلس می خواهد فرآیند بوروکراسی را اصلاح کند باید مکانیسم های نظارت بر اجرای قوانین تصویبی خود را نیز مستحکم کند تا صرفاً این مصوبات در حد نوشته روی کاغذ باقی نمانند و با اجرا شدن مسیر تعالی و رشد کشور فراهم شود.