اتوبوس زندانیان شیراز چرا زندانی شد؟ سرنوشت عجیب نخستین موزه سیار ایران!

به گزارش مجله خبری نگار، حدود سال‌۱۳۴۲، یک‌درمیان روی صندلی‌های اتوبوس، مأمور شهربانی نشسته و زندانی دست‌بسته. جاگیر که می‌شوند، راننده، اتوبوس را تیز می‌راند تا مقصد. مقصد ۲ کیلومتر دورتر است؛ زندان ارگ شیراز (ارگ کریم‌خان‌زند). مبدأ نیز همیشه، ساختمان دادگستری شیراز در فلکه شهرداری است. مسافران و حتی راننده آن روزگار اتوبوس نمی‌دانستند که سال‌های سال بعد، زین‌العابدین غفاری، ۷۳ ساله، مکانیک و راهبر خودرو‌های جاده‌ای، می‌نشیند پشت فرمان همان اتوبوس که به موزه سیار ایران تبدیل شده‌است.

باک موزه سیار زندان زند خالی ا‌ست

دریغ از یک قطره گازوئیل که طی چند‌ماه اخیر به باک اتوبوس بنز دماغه‌دار (موزه سیار زندان کریم‌خان‌زند) چکیده باشد. آخرین باری که باک آن از گازوئیل پر بود، زین‌العابدین رانده بودش تا وسط حیاط مدرسه‌ای در یکی از محله‌های جنوبی شیراز. زین‌العابدین آن روز را خوب به‌خاطر دارد: «بعد از خیابونگردی، بیشترین جایی که با اتوبوس موزه می‌رفتم، مدارس بود. مدیرای مدرسه مشتری ثابت موزه سیارم بودن، البته بی‌خود هم نبود. بالاخره با وجود این اتوبوسو، هم می‌تونستن اردوی متفاوت در محل برگزار کنن، هم دانش‌آموزاشون از یه موزه عجیب بازدید کنن.» از بعد از آن آخرین باک پر، اتوبوس زرد و سرمه‌ای موزه، گوشه گاراژ نادر، رفیق گرمابه و گلستان زین‌العابدین، جا خوش کرده‌است. روز‌های بیکاری و بی‌پولی برای زین‌العابدین سخت می‌گذرد: «سخته ولی ته دلم روشنه که دیر یا زود پیگیری‌هام نتیجه می‌دن.» کوتاه از پیگیری‌هایش می‌گوید: «به هر حال این موزه خاص مجوز فعالیت از اداره میراث فرهنگی داره و نمی‌شه که ازش حمایت نشه. چند‌تا نامه برای شهرداری و میراث فرهنگی شیراز و تهران نوشتم. منتظر جوابشونم. مشکل اینه که ماشین‌های تاریخی، سهمیه گازوئیل ندارن.» حالا کمی هم از علت روشنی دل و امیدوار‌ماندن می‌گوید: «این آخرایی که عکس و فیلمای زیادی از اتوبوس موزه‌ایم توی اینترنت پخش شد مردم با حرفاشون بهم امید دادن؛ یکی می‌گفت مرسی که خسیس نیستی و کلکسیون گرونت رو ارزون به ما نشون می‌دی. یا یکی دیگه که می‌گفت آدرس بده برات گازوئیل می‌فرستم.»

دست به فرمان اتوبوس موزه سیار

خیلی پیش‌تر از اینکه پشت فرمان موزه متفاوتش بنشیند و خیابان‌های شیراز را بگردد، مجموعه‌دار بوده و هنوز هم هست: «از بچگی عاشق وسایل قدیمی و کهنه بودم. همین که دستم رفت تو جیب خودم، خریدن آنتیک و عتیقه رو شروع کردم؛ از قفل درِ خونه‌های اعیونی، نعل اسبای قشون قاجاری و بشقابای شاهی تا نخستین ماشین آمبولانسی که کمتر از ۱۰۰ سال پیش به بهداری شیراز اهدا شده بود.» حساب دقیق اشیای مجموعه‌هایش را ندارد: «شاید ۹۰۰ تا باشن که ۱۴۰ تاشون رو تو محفظه‌های شیشه‌ای اتوبوس موزه چیدم.» موزه سیار برای زین‌العابدین سوای از همه اشیای قدیمی است که تاکنون خریده و جمع کرده‌است: «این اتوبوسو، نخستین موزه سیار ایرانه. برای داشتنش خیلی سال صبر کردم. خیلی از جیب خرج کردم.» از روزی می‌گوید که اتوبوس آلمانی بنز دماغه‌دار شهربانی شیراز چشمش را گرفت: «قصه و کتاب تاریخی دوست دارم. یه روز یه جایی در مورد اتوبوسی خوندم که دهه ۴۰ دولت آلمان به حکومت وقت ایران اهدا کرده بود. اون بنز قرص و محکم با ۲۰ صندلی چرمی و پنجره‌های کوچک، تو خط زندان ارگ-دادگستری، زندانیا و مامورای شهربانی رو جابه‌جا می‌کرد؛ اگه اشتباه نکنم حدود ۱۳۳۰ تا ۱۳۴۵.» آخرین راننده اتوبوس خط زندان ارگ-دادگستری را هم می‌شناسد: «خدارحمتش کنه باقرشوفر صداش می‌کردن. آدم راست و درستی بود. با واسطه به نقل از اون به گوشم رسید که اتوبوس زندان کریم‌خان‌زند، افتاده دست مالک خصوصی. پرسون پرسون مالک خصوصی رو پیدا کردم. رفتم سراغش تا اتوبوس رو ازش بخرم، ولی نفروخت.»

وسایل آنتیک جای زندانی نشستند

سال ۱۳۸۰ نَقل‌هایی تازه از اتوبوس زندان کریم‌خان به گوش زین‌العابدین رسید: «یه آشنایی بهم گفت عامو چه نشستی که اتوبوس رویاهات توی یکی از سوله‌های ضایعاتی آهن‌آلات، پایین شیراز، آتیش گرفته و کسی خیالش نیست. خلاصه‌شو بگم با ۸ میلیون و ۲۰۰ هزار تومن بالاخره اتوبوسو رو خریدم. فقط یه شاسی و یه موتور خراب ازش مونده بود. ۲ برابر قیمتش خرجش کردم تا دوباره چرخش به خیابون راه افتاد.» چند سال بعد از نونواری اتوبوس زندان کریم‌خان‌زند، به را‌ه‌اندازی موزه سیار فکر کرد: «با خودم گفتم من که همه چیز یه موزه رو دارم، چرا خود موزه رو نداشته باشم. برای همین پیگیر مجوزاش شدم و گرفتم.» زین‌العابدین، روایت‌های تاریخی اتوبوس زندان را ارزش افزوده موزه سیارش می‌داند: «از همون اولی که فکر راه‌اندازی موزه با اتوبوس بودم اسمش رو زیر سر گذاشته بودم. اتوبوس زندان کریم‌خان‌زند، خیلی جذابه و خیلی سؤال‌برانگیز.» بیشترین پرسشی که از بازدیدکنندگان و مردم در مورد اتوبوس موزه سیار خود شنیده، این است: «کریم‌خان‌زند کجا و اتوبوس کجا؟ اون زمان که اتوبوس نبوده.»

آخر خط: گاراژ نادر

زین‌العابدین، همراه ۴ پسر و یک دخترش فضای داخلی موزه را طراحی کرده و ساخته است. ۲ ردیف محفظه شیشه‌ای (۴۰ در ۱۰۰ سانتی‌متر) در ۲ طرف اتاق اتوبوس موزه سیار قرار داده و میان محفظه‌ها با دقت اشیای تاریخی گنجانده است؛ چند دوربین آنالوگ، یک ترازوی مسی قاجاری، چند تلفن آنتیک، ساعت‌های شنی، چراغ‌های شاهانه و بسیاری دیگر. روز‌های نخستی که اتوبوس را در خیابان‌های شیراز می‌راند مردم آن را به هم نشان می‌دادند یا شاتر به شاتر با دوربین گوشی‌های همراهشان از آن عکس برمی‌داشتند: «بازدیدکننده‌های خارجی هم داشتم. شیراز شهری توریستیه. هر وقت با اتوبوس موزه حوالی حافظیه یا سعدیه می‌گشتم کلی گردشگر فرانسوی، ژاپنی، آلمانی و ایتالیایی می‌اومدن جلو برای تماشا. مدارس و مهدکودک هم زیاد رفتم.» او اتوبوس موزه سیار خود را یک‌بار تا مرودشت برد: «یه سازمانی ازم دعوت کرد و رفتم. بد نبود، ولی راستش خیلی هزینه داشت. به هر حال ماشین تاریخیه و دردسر راه دورش زیاده.» حالا هر روز کارش این است که خود را برساند گاراژ نادر پیش رفیق گرمابه و گلستانش تا با دستمالی نم‌دار و نخی گرد و خاک موزه سیار زندان کریم‌خان را بگیرد. بعد هم یاد کند از قصه زندانیان و مأموران شهربانی که روزگاری به صندلی‌های همین اتوبوس تکیه داده بودند و نیز خوش باشد با خاطرات هزاران‌هزار بازدیدکننده‌ای که قدم به موزه سیار زندان کریم‌خان‌زند گذاشته‌اند.

منبع: همشهری