افسردگی کارکرد مغز را کاهش میدهد؟

به گزارش مجله خبری نگار/رکنا، مشکلات تمرکز، حافظه، سرعت فکر کردن و تصمیم گیری در دوره افسردگی برای بسیاری از بیماران تجربه‌ای واقعی است. همین موضوع باعث شده سال‌ها این فرضیه مطرح باشد که تکرار دوره‌های افسردگی ممکن است به تدریج یک «اثر زخم» روی عملکرد شناختی باقی بگذارد، اما یک مطالعه طولی که افراد دارای سابقه افسردگی مکرر را برای حدود ۲۰ سال دنبال کرده، نتیجه‌ای مهم و تا حدی امیدوار کننده به دست آورده است: تعداد و مدت دوره‌های افسردگی در این مطالعه، کاهش شناختی بعدی را پیش بینی نکردند. همچنین عملکرد شناختی ضعیف‌تر نیز نتوانست بازگشت بعدی افسردگی را به طور روشن پیش بینی کند. این یافته به معنای بی اثر بودن افسردگی بر ذهن نیست؛ بلکه فرض ساده هر دوره افسردگی مساوی است با آسیب شناختی تجمعی و دائمی را زیر سوال می‌برد.

چرا اصلا دانشمندان به زخم شناختی، افسردگی فکر کرده‌اند؟

افسردگی فقط خلق پایین نیست. بسیاری از افراد در دوره افسردگی از مشکلاتی مانند کاهش تمرکز، فراموشی، کند شدن فکر، دشواری تصمیم گیری و احساس مه آلود بودن ذهن شکایت می‌کنند. در برخی افراد حتی پس از بهتر شدن خلق نیز بخشی از مشکلات شناختی ممکن است ادامه پیدا کند. به همین دلیل یک سوال مهم شکل گرفته است: اگر فرد بار‌ها افسرده شود، آیا این دوره‌ها به مرور روی هم جمع می‌شوند و عملکرد شناختی او را ضعیف‌تر می‌کنند؟ به این ایده گاهی فرضیه cognitive scarring یا زخم شناختی گفته می‌شود.

پژوهشگران چه کاری انجام دادند؟

مطالعه جدید یک ویژگی بسیار ارزشمند داشت: پیگیری حدود ۲۰ ساله. پژوهشگران گروهی از افراد دارای سابقه افسردگی مکرر را طی چندین مرحله ارزیابی کردند. در شروع پژوهش، ۱۳۷ نفر که از افسردگی مکرر در وضعیت بهبود قرار داشتند وارد مطالعه شدند. شرکت کنندگان طی این دوره طولانی در هشت مرحله ارزیابی بررسی شدند. پژوهشگران هم وضعیت دوره‌های افسردگی و هم عملکرد شناختی افراد را در طول زمان دنبال کردند. هدف اصلی این بود که دو سوال را بررسی کنند: آیا تعداد یا طول دوره‌های افسردگی، افت شناختی آینده را پیش بینی می‌کند؟ و برعکس: آیا عملکرد شناختی می‌تواند خطر عود بعدی افسردگی را پیش بینی کند؟

یافته اصلی چه بود؟

نتایج حمایت روشنی از فرضیه زخم شناختی تجمعی نشان ندادند به بیان ساده افرادی که دوره‌های افسردگی بیشتری داشتند، لزوما در ادامه افت شناختی بیشتری نشان ندادند. همچنین طول دوره‌های افسردگی نیز نتوانست به شکل روشن کاهش شناختی آینده را پیش بینی کند. این نکته مهم است، زیرا اگر فرضیه ساده زخم شناختی درست بود، انتظار داشتیم هر چه فرد دوره‌های بیشتر یا طولانی تری از افسردگی را تجربه کرده باشد، در طول زمان عملکرد شناختی او نیز بیشتر کاهش پیدا کند، اما این الگوی روشن در داده‌های این مطالعه دیده نشد.

آیا حافظه و تمرکز ضعیف‌تر می‌تواند بازگشت افسردگی را پیش بینی کند؟

پژوهشگران جهت دیگر رابطه را نیز بررسی کردند. ممکن بود مشکل شناختی فقط پیامد افسردگی نباشد و خودش به نوعی علامت هشدار برای عود بعدی باشد، اما در این مطالعه، عملکرد شناختی نیز نتوانست به شکل روشن بازگشت افسردگی را پیش بینی کند بنابراین پژوهش شواهد محکمی برای یک رابطه ساده دو طرفه پیدا نکرد نه دوره‌های بیشتر افسردگی و افت شناختی بیشتر و نه «شناخت ضعیف‌تر موجب عود قطعی بیشترمی شود.

پس مشکلات حافظه و تمرکز در افسردگی واقعی نیستند؟

این یکی از مهمترین سوء برداشت‌هایی است که باید از آن جلوگیری کرد. این مطالعه نمی‌گوید افسردگی روی شناخت تاثیر ندارد. مشکلات شناختی در افسردگی به خوبی شناخته شده‌اند و افراد می‌توانند در دوره‌های افسردگی مشکلات واقعی در توجه، حافظه، سرعت پردازش و عملکرد اجرایی تجربه کنند.

سوال این پژوهش چیز دیگری بود: آیا تکرار دوره‌های افسردگی طی سال‌ها الزاما باعث یک افت شناختی تجمعی و دائمی می‌شود؟ پاسخ این مطالعه این بود که شواهد روشنی برای چنین الگوی ساده‌ای پیدا نشد.

مشکل تمرکز در افسردگی را نباید با آسیب دائمی مغز یکی دانست

دکتر مریم سامانی، روانشناس بالینی، درباره اهمیت این یافته می‌گوید: بعضی از بیماران وقتی در دوره افسردگی متوجه می‌شوند حافظه یا تمرکزشان مثل گذشته نیست، به شدت می‌ترسند و تصور می‌کنند مغزشان آسیب دیده است. این نگرانی خودش می‌تواند اضطراب و ناامیدی را بیشتر کند.

او اضافه می‌کند: مشکل تمرکز، کند شدن ذهن یا فراموشکاری در افسردگی می‌تواند کاملا واقعی باشد، اما وجود این علائم به تنهایی به این معنا نیست که فرد دچار یک آسیب شناختی دائمی شده است. این مطالعه طولانی مدت نیز نکته‌ای سازگار با همین موضوع نشان می‌دهد: تعداد یا مدت دوره‌های افسردگی به شکل روشن افت شناختی بعدی را پیش بینی نکرد.

چرا افسردگی می‌تواند موقتا ذهن را کند کند؟

برای فهم این موضوع باید میان یافته مستقیم پژوهش و توضیح احتمالی تفاوت بگذاریم. در دوره افسردگی، عوامل متعددی می‌توانند بر عملکرد ذهنی تاثیر بگذارند برای مثال: اختلال خواب، خستگی، کاهش انگیزه، نشخوار فکری، اضطراب، کاهش فعالیت، مشکلات توجه و حتی بعضی دارو‌ها یا بیماری‌های جسمانی می‌توانند روی تجربه فرد از حافظه و تمرکز اثر بگذارند بنابراین وقتی فرد می‌گوید: حافظه‌ام خراب شده، همیشه به این معنا نیست که سیستم حافظه او به شکل دائمی آسیب دیده است. گاهی مشکل اصلی می‌تواند این باشد که اطلاعات از ابتدا به دلیل اختلال توجه و درگیری ذهنی به خوبی پردازش نشده‌اند.

دکتر مریم سامانی توضیح می‌دهد: برای اینکه چیزی را به خاطر بیاوریم، ابتدا باید آن را به اندازه کافی دریافت و پردازش کنیم. فردی که ذهنش ساعت‌ها درگیر نشخوار فکری، نگرانی، بی خوابی یا خستگی ناشی از افسردگی است ممکن است اطلاعات را با کیفیت گذشته ثبت نکند. بعدا احساس می‌کند حافظه اش از بین رفته، در حالی که بخشی از مشکل ممکن است در مرحله توجه و ثبت اطلاعات باشد.

او تاکید می‌کند: این موضوع درباره همه بیماران صدق نمی‌کند. اگر مشکل حافظه یا تمرکز شدید، پیشرونده یا مستقل از وضعیت خلقی باشد، نباید آن را خودکار به افسردگی نسبت داد و ارزیابی دقیق‌تر اهمیت دارد.

چه زمانی مشکلات شناختی نیاز به بررسی جداگانه دارند؟

اگر مشکلات حافظه و تمرکز فقط در دوره‌های افسردگی ظاهر شوند و با بهبود وضعیت روانی کاهش پیدا کنند، ممکن است بخش مهمی از همان اختلال خلقی باشند، اما شرایطی وجود دارد که ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند برای مثال، اگر مشکلات شناختی: به تدریج در حال شدیدتر شدن باشند، بعد از بهبود افسردگی همچنان به شکل قابل توجه باقی بمانند، عملکرد شغلی یا زندگی روزمره را مختل کنند، با تغییرات رفتاری یا مشکلات عصبی دیگری همراه باشند، یا خانواده نیز متوجه افت قابل توجه عملکرد فرد شده باشد. در این شرایط بررسی توسط متخصص می‌تواند کمک کند مشخص شود آیا مسئله فقط با افسردگی مرتبط است یا عوامل دیگری نیز باید بررسی شوند.

آیا تعداد دوره‌های افسردگی اصلا مهم نیست؟

این نتیجه نیز اشتباه است. اینکه پژوهش ارتباط روشنی میان تعداد دوره‌ها و افت شناختی تجمعی پیدا نکرد، به این معنا نیست که عود افسردگی بی اهمیت است. هر دوره افسردگی می‌تواند بر کیفیت زندگی، روابط، تحصیل، کار، سلامت جسمانی و خطر دوره‌های بعدی تاثیر بگذارد بنابراین پیشگیری از عود همچنان یک هدف مهم بالینی است. نتیجه پژوهش فقط می‌گوید: در این نمونه، شواهد روشنی وجود نداشت که هر دوره جدید افسردگی به طور تجمعی یک زخم شناختی دائمی ایجاد کند.

یافته پژوهش

آنچه داده‌ها مستقیما نشان دادند این بود که در پیگیری طولانی مدت افراد دارای سابقه افسردگی مکرر، تعداد و مدت دوره‌های افسردگی کاهش شناختی بعدی را به شکل روشن پیش بینی نکردند. همچنین عملکرد شناختی نتوانست به طور واضح عود بعدی افسردگی را پیش بینی کند بنابراین مطالعه شواهد روشنی برای فرضیه ساده «زخم شناختی تجمعی» پیدا نکرد.

تبیین احتمالی

یک احتمال این است که مشکلات شناختی افسردگی در بسیاری از افراد بیشتر وابسته به وضعیت فعلی بیماری باشند تا اینکه هر دوره افسردگی لزوما یک آسیب دائمی جدید به شناخت اضافه کند، اما این یک تبیین احتمالی است. از این مطالعه نمی‌توان نتیجه گرفت که افسردگی هیچ اثر بلند مدتی بر شناخت ندارد یا هیچ زیر گروهی از بیماران در معرض مشکلات شناختی پایدار نیست.

یک محدودیت بسیار مهم: بعد از ۲۰ سال افراد زیادی از مطالعه خارج شده بودند

این مهمترین احتیاط در تفسیر نتیجه باشد. مطالعه با ۱۳۷ شرکت کننده آغاز شد، اما در آخرین پیگیری تعداد افراد باقی مانده بسیار کمتر بود و حدود ۳۳ نفر در پیگیری نهایی حضور داشتند؛ در برخی تحلیل‌های کامل نیز تعداد نمونه حدود ۲۸ نفر بود. این کاهش شدید نمونه اهمیت زیادی دارد. اگر افرادی که از پژوهش خارج شده‌اند از نظر شدت افسردگی، سلامت جسمانی یا عملکرد شناختی با افرادی که باقی مانده‌اند متفاوت بوده باشند، نتیجه نهایی می‌تواند تحت تاثیر قرار گرفته باشد بنابراین این پژوهش دلیل خوبی برای زیر سوال بردن فرضیه ساده زخم شناختی است، اما اثبات قطعی عدم وجود اثر تجمعی نیست.

دکتر مریم سامانی می‌گوید: برای بیماری که چند دوره افسردگی داشته، این یافته می‌تواند آرامش بخش باشد، چون نشان می‌دهد تکرار افسردگی لزوما مساوی با تخریب پیشرونده توانایی‌های شناختی نیست. اما از طرف دیگر نباید بگوییم پس عود افسردگی اهمیتی ندارد یا مشکلات شناختی را نادیده بگیریم.

او اضافه می‌کند: اگر فرد احساس می‌کند حافظه، تمرکز یا تصمیم گیری او تغییر قابل توجهی کرده است، بهتر است این موضوع در ارزیابی بالینی مطرح شود. باید بررسی شود مشکل از چه زمانی شروع شده، آیا با شدت افسردگی تغییر می‌کند، وضعیت خواب چگونه است، چه دارو‌هایی مصرف می‌شود و آیا عوامل جسمانی یا روان شناختی دیگری وجود دارند.

چیزی که نباید از این پژوهش نتیجه گرفت

این پژوهش نمی‌گوید: افسردگی هیچ تاثیری بر حافظه ندارد. نمی‌گوید: مشکلات تمرکز بیماران افسرده خیالی است. نمی‌گوید: هر مشکلی در حافظه با درمان افسردگی حتما از بین می‌رود؛ و همچنین نمی‌گوید: چند بار افسرده شدن هیچ پیامد بلند مدتی ندارد. یافته دقیق‌تر این است: در این مطالعه طولی، تعداد و مدت دوره‌های افسردگی شواهد روشنی از یک افت شناختی تجمعی در طول زمان نشان ندادند.

جمع بندی

مشکلات حافظه و تمرکز یکی از تجربه‌های واقعی و گاهی ترسناک افسردگی هستند، اما پژوهش ۲۰ ساله جدید نشان می‌دهد داستان ممکن است پیچیده‌تر از تصور هر دوره افسردگی یک زخم دائمی روی مغز باقی می‌گذارد، باشد.

به گفته دکتر مریم سامانی؛ اگر فرد در دوره افسردگی احساس می‌کند ذهنش مثل گذشته کار نمی‌کند، باید این تجربه را جدی گرفت؛ اما نباید بلافاصله آن را به معنای آسیب دائمی مغز تفسیر کرد. ارزیابی دقیق می‌تواند مشخص کند چه مقدار از مشکل با خلق، خواب، اضطراب، نشخوار فکری، دارو‌ها یا عوامل دیگر ارتباط دارد.

پیام امیدوار کننده پژوهش این است که: تجربه چند دوره افسردگی لزوما به معنای از دست دادن تدریجی و اجتناب ناپذیر توانایی‌های شناختی نیست. اما به دلیل کاهش زیاد تعداد شرکت کنندگان در پیگیری بلند مدت، برای پاسخ قطعی هنوز به مطالعات بزرگ‌تر نیاز داریم.