۲۵ مرداد ۱۳۳۲؛ درس تاریخی برای درک اهمیت حفظ خیابان

به گزارش مجله خبری نگار، کانال بیداری ملت نوشت: بیست‌وپنجم مرداد ۱۳۳۲، از آن روز‌های سرنوشت‌ساز تاریخ ایران است که شکستِ یک عملیات، به‌اشتباه، پایانِ یک خطر پنداشته شد. در آن صبح، نخستین گامِ طرحِ براندازیِ دولتِ محمد مصدق با ناکامی روبه‌رو گشت؛ سرهنگ نعمت‌الله نصیری که حاملِ فرمانِ عزل بود، بازداشت شد و شاه، پس از آن ناکامیِ اولیه، کشور را به مقصدِ بغداد ترک گفت.

اسنادی که بعد‌ها از خزانهٔ اطلاعاتیِ آمریکا و بریتانیا بیرون آمد، پرده از نامِ رمزیِ این عملیات برداشت: «TPAJAX»؛ طرحی که سازمانِ مرکزیِ اطلاعاتِ آمریکا (سیا) و سرویسِ مخفیِ بریتانیا برای ساقط کردنِ مصدق طراحی کرده بودند.

اما عبرتِ تلخِ ماجرا، دقیقاً در همین نقطه نهفته است: فروپاشیِ مرحلهٔ نخستِ کودتا، به‌معنای مرگِ خودِ کودتا نبود.

گزارش‌های روز‌های پس از ۲۵ مرداد نشان می‌دهد که شبکهٔ توطئه، همچنان جان داشت؛ زاهدی در خفا به سر می‌برد، ارتباطاتِ پنهانِ عواملِ میدانی قطع نشده بود، و اطرافیانِ شاه، همراه با نیرو‌های نظامی و سیاسیِ مخالفِ مصدق، بی‌وقفه به بازسازیِ صف‌بندیِ خود مشغول بودند.

تنها سه روز بعد، در ۲۸ مرداد، میدان دگرگون شد و دولتِ مصدق فرو ریخت. خودِ سیا، سال‌ها بعد در گزارشِ رسمیِ عملیات، صریحاً اذعان کرد که «روزِ نخست» (D-Day) شکست خورده، اما در فاصلهٔ کوتاهِ میانِ آن شکست و پیروزیِ نهایی، ماشینِ تبلیغاتی و سازمان‌دهیِ مخالفان با شدتِ تمام به کار خود ادامه داد تا سرانجام در ۲۸ مرداد، نتیجه را به سودِ کودتا تغییر دهد.

از این زاویه، پیامِ ۲۵ مرداد صرفاً این نیست که «کودتاگران را باید در اولین گام متوقف کرد»؛ بلکه هشدارِ بزرگ‌تر آن است که فاصلهٔ میانِ شکستِ یک عملیات و رفعِ کاملِ تهدید، فاصله‌ای پرخطر و فریبنده است.

مصدق در آن مقطع، با تصمیم اشتباه، خیابان را خالی از حضور مردم کرد؛ و همین تأملِ چندروزه، فرصتی طلایی برای بازسازیِ شبکهٔ کودتا شد.

امّا اگر امروز قرار باشد از ۲۵ مرداد، برای زمانهٔ خودمان پند بگیریم، باید آن را نه یک نسخهٔ سیاسیِ آماده، که یک هشدارِ راهبردی بخوانیم: هیچ تهدیدی با نخستین شکستِ ظاهری‌اش از میان نمی‌رود. تاریخِ ایران و منطقه بار‌ها نشان داده که مداخلاتِ خارجی، به‌ویژه از سویِ آمریکا، هرگز با یک مانع متوقف نمی‌شوند؛ بلکه شکلِ خود را تغییر می‌دهند.

از جنگِ روایت‌ها در شبکه‌های اجتماعی گرفته تا شبکه‌سازی‌های پنهانِ سیاسی و آشوبگرانه، همه و همه، ادامهٔ همان منطقِ کودتا در قالبی نوین هستند. در این میان، آنچه بیش از هر چیز باید چشمانِ ما را باز نگه دارد، تحرکاتِ امروزینِ همان جریان‌هایی است که با پشتیبانیِ سرویس‌های اطلاعاتیِ غرب، به‌ویژه سیا، در پیِ سوءاستفاده از نارضایتی‌های درونی‌اند. گزارش‌هایی که دربارهٔ نقش‌آفرینیِ برخی پیاده‌نظام‌های خیابانی در رخداد‌های احتمالیِ آینده (نظیر کودتای دی‌ماه ۱۴۰۴) و نیز شکل‌گیریِ شبکه‌های سازمان‌یافتهٔ آشوب مطرح می‌شود، زنگِ خطری است که نباید آن را نادیده گرفت؛ چرا که آمریکا وهمپیمانانش، از هیچ تلاشی برای تکرارِ سناریوی ۲۸ مرداد، با ابزار‌های نوین، فروگذار نکرده‌اند.

در چنین شرایطی، هوشیاری در برابرِ هر گونه تلاش برای بهره‌برداریِ ابزاری از گلایه‌های مردم و تبدیلِ آن به اهرمِ فشارِ سیاسی، نه یک گزیده، که ضرورتی انکارناپذیر است؛ به‌ویژه آنکه بدانیم دشمنِ خارجی، همواره از خلأ‌های داخلی تغذیه می‌کند و هیچ‌گاه از نقشِ خود در بی‌ثبات‌سازیِ ایران دست برنمی‌دارد.