چرا ذهنی که درگیر روان درد باشد به سمت خودکشی هدایت می‌شود؟

به گزارش مجله خبری نگار،روان درد به آسیب، تألم، آزردگی، رنج و درد روانی در روان و ذهن فرد گفته می‌شود و اساساً دردی روان‌شناختی است.

ادوارد اشنایدمن؛ روان شناس و جامعه شناس آمریکایی، یک تنه، درک ما از پدیده خودکشی را تغییر داد. او، که به پدرِ خودکشی شناسی مشهور است، بیش از چهل سال درباره این موضوع تحقیق کرد و پیشنهاد‌ها و راه حل‌هایی که ارائه داد، هنوز که هنوز است، سالانه جان هزاران نفر از کسانی که مستعد آسیب زدن به خودشان‌اند را در سراسر جهان نجات می‌دهد.

روان‌درد علت خودکشی است

«اشنایدمن» در پژوهش‌های خود روان‌درد را علت اصلی خودکشی دانسته است. از نظر او روان درد به آسیب، تألم، آزردگی، رنج و درد روانی در روان و ذهن فرد گفته می‌شود و اساساً دردی روان شناختی است، دردی ناشی از احساس شدید شرم، گناه، تحقیر، تنهایی، ترس، بیم، هراس از پیرشدن، مرگ ناگوار یا هرچیز دیگری. وقتی چنین دردی عارض می‌شود، وجود آن را نمی‌توان در درون خود انکار کرد.

خودکشی هنگامی رخ می‌دهد که روان‌درد از نظر فرد به حدی تحمل ناپذیر می‌رسد. این یعنی خودکشی به تفاوت در آستانه تحمل درد روان شناختی در افراد مختلف هم مرتبط است.

همه کوشش‌های پیشین ما برای تعیین رابطه وابستگی یا همبستگی بین خودکشی و متغیر‌های غیر روان‌شناختیِ ساده، مانند جنسیت، سن، نژاد، سطح اجتماعی- اقتصادی، سوابق فردی (صرف نظر از اینکه چقدر وخیم است)، مشکلات روان پزشکی (ازجمله افسردگی) و…، نتیجه مطلوبی به دست ندادند و نمی‌دهند، چون متغیری را نادیده می‌گیرند که رابطه‌ای محوری با خودکشی دارد، یعنی درد روان شناختیِ تحمل ناپذیر یا به اختصار، روان درد را.

درد روانشناختی ذاتاً به نیاز‌های روان شناختی گره خورده؛ به طور کلی، گسترده‌ترین هدف بیشترِ فعالیت‌های انسان برآورده کردن نیاز‌های روان شناختی است.

خودکشی از این لحاظ به نیاز‌های روان‌شناختی مربوط می‌شود که روشی خاص برای متوقف کردن جریان تحمل ناپذیرِ درد روانی در ذهن است.

از سوی دیگر، علت این درد عبارت است از ممانعت، ناکامی یا برآورده نشدن نیاز‌های روانشناختی معینی که به باور فرد (در زمان و شرایط خاص) برای تداوم زندگی حیاتی است.

خودکشی و نبود شادی

خودکشی کنشی انطباقی نیست، بلکه عملی تنظیمی است، از این حیث که برای کاستن از تنشِ درد ناشی از نیاز‌های برآورده نشده انجام می‌شود.

هنری موری در کتاب سترگ خود با عنوان «کاوش شخصیت (۱۹۳۸)» فهرستی جامع از نیاز‌های روانشناختی به همراه تعریف آن‌ها ارائه می‌کند: تحقیر، پیشرفت، پیوند جویی، پرخاشگری، استقلال، عمل تقابلی، خویشتن پایی، احترام، سلطه جویی، نمایشگری، آسیب گریزی، ایراد گریزی، مهرورزی، نظم، بازی، طرد، شناخت حسی، شرم گریزی، مهرطلبی و فهم.

رابطه‌ای ناگسستنی بین خودکشی و شادی یا به تعبیر بهتر نبود شادی هست. شادی واقعی خاصیت جادویی ویژه‌ای دارد، برخلاف تعاریف ماده گرایانه قرن نوزدهمی و قرن بیستمی که صرفاً شادی را به نبود درد و وجود اسباب آسایش مادی محدود می‌کردند.

نوعی شادی دنیوی ناشی از آسایش، دردگریزی و بی حسی روانی وجود دارد. اما شادی مسحورکننده واقعی ربط چندانی به آسایش مادی ندارد؛ بلکه این شادی نوعی وجد و نشاط سرمست کننده است که فرد می‌تواند آن را در حالت معصومیت کودکی، به بهترین وجه، تجربه کند.

همان قدر که خودکشی با شادی رابطه دارد، به هر سنی هم مربوط می‌شود، البته نه به نبودِ شادی دنیوی، بلکه به نبودِ لذات مسحورکننده کودکانه.

نیاز‌های روان شناختی بیست گانه

یکی از وظایف اصلی خودکشی شناسی معاصر این است که این بُعد کلیدیِ روان درد را عملیاتی و سنجش پذیر کند. می‌توان با این پرسش ساده شروع کرد: «چقدر درد می‌کشید؟

درجه بندی میزان چیرگیِ نیاز‌های روان شناختیِ بیست گانه روشی مؤثر برای شناخت فرد است که در آن، شخصیت فرد بر اساس وزن دهی او به همه این نیاز‌ها تعریف یا توصیف می‌شود. برای این منظور، می‌توان رقمی را برای هر یک از نیاز‌های فرد موردنظر تخصیص داد، به طوری که حاصل جمع نمره‌های آن فرد به ۱۰۰ برسد.

این به ما امکان می‌دهد تا با استفاده از روش مجموع ثابت، افراد مختلف را (یا یک فرد معین را در طول زمان) ارزیابی کنیم. این کار بسیار ساده است و فقط چند دقیقه طول می‌کشد (برای امتحان، اول به خودتان و سپس به شخصیتی سرشناس نمره بدهید.

از همکاران‌تان بخواهید به همان شخصیت سرشناس نمره بدهند. پس از هر جلسه، به بیماران خود نمره بدهید و بیماران متمایل به خودکشی و بیماران نامتمایل به خودکشی را هم ارزیابی کنید).

در هر فرد، دو نوع مجموعه تمایلات یا مجموعه‌ای از وزن دهی نسبی بین نیاز‌های روان شناختی بیست گانه در رابطه با خودکشی وجود دارد.

این دو مجموعه عبارت‌اند از:

الف) آن دسته از نیاز‌های روان‌شناختی که فرد با آن‌ها کنار می‌آید و شخصیت خود را براساس کارکرد روزانه درون روانی و میان فردیِ آن‌ها تعریف می‌کندبه این نیاز‌ها نیاز‌های وجهی می‌گوییم.

ب) نیاز‌های روان شناختی معدودی که فرد نمی‌تواند ناکامی آن‌ها را به راحتی تحمل کند، نیاز‌هایی که به‌خاطرشان می‌میرد. به آن‌ها نیاز‌های حیاتی می‌گوییم.

این دو نوع نیاز در درون هر فرد از لحاظ روان شناختی با یکدیگر سازگارند. نیاز‌های حیاتی وقتی وارد عمل می‌شوند که فرد در وضعیت تهدید یا اکراه قرار می‌گیرد. این نیاز‌های خاص را می‌توان با پرسش از فرد درباره واکنش دقیق او به شکست‌ها، از دست دادن‌ها، طرد‌ها یا تحقیر‌های -لحظات تاریک- زندگی گذشته اش فراخواند.

شاید بتوان، به وسیله نوعی کالبدشکافی فشرده روان شناختی، هر خودکشی را برحسب دو یا سه نیاز غالب شناسایی یا نام گذاری کرد که ناکامی شان نقشی محوری در آن مرگ بازی کرده است (با بهره گیری از نیاز‌های بیست گانه، می‌توانیم یک طبقه بندی از چندصد «گونه» مختلف خودکشی داشته باشیم)؛ بنابراین پیشگیری از خودکشی درباره اشخاص بسیار پرخطر عمدتاً مستلزم آن است که به آن دسته از نیاز‌های روان شناختی برآورده نشده توجه کنیم که شخص را به خودکشی سوق می‌دهد و آنان را تا حدی تسکین دهیم. قاعده کار ساده است: روان‌درد را آرام کنید.

هفت مؤلفه متمایز خودکشی

۱. فراز و نشیب‌های زندگی؛ آن دسته از استرس‌ها، ناکامی‌ها، طرد‌ها و توهین‌های شکنندۀ اجتماعی و روان‌شناختی که همیشه در ذات زندگی وجود دارد.

۲. رویکرد‌های گوناگون برای درک رفتار انسان؛ مسلماً خودکشی (مانند همه رفتار‌های دیگر) رفتاری چند بعدی است و این یعنی تبیین درخور آن هم باید چندرشته‌ای باشد. رشته‌های مرتبط با خودکشی شناسی عبارت‌اند از بیوشیمی (و علم ژنتیک)، جامعه شناسی، اپیدمیولوژیِ جمعیت شناختی، روان شناسی، روان پزشکی، زبان شناسی و …. لازم است خواننده بداند که این مقاله محدود است به رویکرد روان شناختی در مطالعه خودکشی، بی آنکه بخواهد رویکرد‌های قابل قبول دیگر را کم اهمیت جلوه دهد.

۳. فراز و نشیب‌های زندگی که از کانال ادراکی ذهن انسان می‌گذرند و ذهن انسان آنها را به صورت شعف انگیز، لذت بخش، بی اثر، بی اهمیت یا دردناک ادراک می‌کند. اگر روان درد مفرط باشد، شرط لازم برای خودکشی فراهم است؛ «بیش‌ازحد درد می‌کشم».

۴. درد را تحمل ناپذیر، طاقت فرسا و ناپذیرفتنی دانستن یک شرط لازم دیگر برای خودکشی، افزون بر روان درد، است؛ «تاب تحمل این درد را نخواهم داشت».

۵. این اندیشه (یا بینش) که چاره روان درد تحمل ناپذیرْ توقف خودآگاهی هست. این هم شرط لازم دیگری است. در یک کلام، اگر مرگ وسیله خروج یا فرار باشد، فرد مرگ را بر زندگی ترجیح می‌دهد؛ «می‌توانم خودم را بکشم».

۶. کاهش آستانه تاب آوری در برابر روان دردِ فلج کننده آخرین شرط لازم برای خودکشی است. طبق دانش پیشینی، افرادی که میزان روان درد کم و بیش برابری دارند ممکن است، بسته به آستانه تاب آوری مختلفشان در برابر درد روان شناختی، نتایج بسیار متفاوتی از خود بروز دهند (درد همیشه و همه جا در زندگی هست و گریزی از آن نیست؛ اما احساس درد کشیدن اختیاری است).

۷. نتیجه خودکشی گرایانه؛ «آن‌قدر درد دارم که نمی‌توانم زندگی کنم». حال ممکن است خواننده هشیار و ناراضی بپرسد که پس افسردگی چه می‌شود؟ همه می‌دانند که افسردگی یک سندرم روان پزشکی جدیِ شناخته شده و قابل درمان است. اما افسردگی همانند خودکشی نیست و کاملاً با هم فرق دارند. اول اینکه میزان کشندگی بسیار متفاوتی دارند.

ممکن است یک فرد زندگی طولانی و ناشادی را همراه با افسردگی سپری کند، اما این درباره حالت حاد تمایل به خودکشی صادق نیست. به لحاظ نظری، هیچ کس تاکنون از افسردگی نمرده است -افسردگی به عنوان علت مرگ قابل قبول در گواهی فوت قید نمی‌شود-، اما افراد زیادی، بسیار زیاد، از خودکشی مرده‌اند.

شمار عظیمی از مردم به افسردگی‌های جزیی یا شدید دچار می‌شوند. به نظر می‌رسد افسردگی مؤلفه‌های فیزیولوژیکی، بیوشیمیایی و احتمالاً ژنتیکی داشته باشد. استفاده از دارو برای درمان افسردگی روش مناسبی است. به عبارت دیگر، در افسردگی یک طوفان بیولوژیکی در مغز رخ می‌دهد.

از سوی دیگر، خودکشی رویدادی پدیدارشناختی است، جوش و خروشی گذرا در ذهن. به گفت‌و‌گو درمانی و به تغییرات محیطی به سرعت پاسخ می‌دهد. خودکشی یک اختلال روان پزشکی نیست. خودکشی نوعی اختلال عملکرد عصبی است، نه بیماری روانی. همه کسانی که دست به خودکشی می‌زنند ۱۰۰ درصد آنان دچار آشفتگی می‌شوند، اما لزوماً از نظر بالینی افسرده (یا دچار اسکیزوفرنی یا وابسته به الکل یا معتاد و یا از نظر روان پزشکی بیمار) نیستند.

بحران خودکشی را می‌توان به روش خاص خودش به بهترین شکل پشت سر گذاشت.

خودکشی یک روان درد جدی و مرگ بار (و موقتی و درمان پذیر) است.

افسردگی هیچ وقت باعث خودکشی نمی‌شود، بلکه خودکشی از روان درد شدیدِ همراه با ملالت، محدود شدن دامنه ادراک و مرجح دانستن مرگ بر زندگی ناشی می‌شود. نشانه‌های بالینی افسردگی به تنهایی ناتوان کننده هستند، اما ماهیتاً مرگ بار نیستند.

اما، از طرف دیگر، روان‌درد شدید می‌تواند به خودی خود برای زندگی تهدید کننده باشد. تعیین رابطه خودکشی با مقوله‌های طبقه بندیِ دی‌اس‌ام ربطی به کنش‌های واقعی در محفظه اصلی ذهن ندارد. افسردگی به خودی خود سزاوار درمان هست، اما این ادعا که خودکشی دراصل همان افسردگی است اشتباهی منطقی و مفهومی یا مانوری حرفه‌ای است. به هر حال، این اصلاح باید پیش از این صورت می‌گرفت.

خودکشی و درد روان تحمل ناپذیر

تبیین خودکشی در نوع بشر با تبیین خودکشیِ هر انسان خاص یکسان است. خودکشی شناسی، یعنی مطالعه خودکشی انسان، و کالبدشکافیِ روان شناختی (در موارد خاص) اهداف یکسانی را دنبال می‌کنند: رمزگشایی از معمای خود ویرانگری انسان.

بدیهی‌ترین واقعیت درباره خودکشی شناسی و رویداد‌های مربوط به خودکشی این است که چندبعدی، چند وجهی و چند رشته‌ای هستند و معمولاً شامل عناصر زیست شناختی، جامعه شناختی، روان شناختی (میان فردی و درون روانی)، اپیدمیولوژیک و فلسفی می‌شوند.

از نظر عوامل روان‌شناختی دخیل در خودکشی، عنصر کلیدی در هر موردی درد روان شناختی است: روان درد. همه حالت‌های عاطفی (مانند خشم، خصومت، افسردگی، شرم، احساس گناه، بی عاطفگی، نومیدی و…) فقط تا حدی به خودکشی ارتباط دارند که به درد روان شناختی تحمل ناپذیر مربوط می‌شوند. مثلاً اگر احساس گناه یا افسردگی یا عذاب وجدان و یا خشم ناخودآگاه و طاقت فرسا فردی را به خودکشی متمایل می‌کند، این تمایل به دلیل دردناک بودن چنین احساسی است. ولی اگر دردی نداشته باشد، مهم نخواهد بود. در نبود روان درد، خودکشی هم منتفی است.

افراد مختلف آستانه تاب‌آوری متفاوتی در برابر درد دارند؛ بنابراین تصمیم فرد برای تحمل نکردن درد آستانه تحمل درد هم رابطه مستقیمی با خودکشی دارد. در هر مورد، درد روان شناختی را نیاز‌های روان شناختیِ برآورده نشده ایجاد و تشدید می‌کند.

یک دسته نیاز‌های روان شناختیِ هنجاری وجود دارد که شخص با آن‌ها زندگی می‌کند (و این نیاز‌ها معرف شخصیت او هستند) و یک دسته نیاز‌های روان شناختی حیاتی هست که ناکامی آن‌ها را نمی‌توان تحمل کرد (و خودکشی را تعریف می‌کنند). این دو نوع نیاز در درون هر فرد از لحاظ روان شناختی با یکدیگر سازگارند، هرچند لزوماً عین هم نیستند.

اصلاح (یا درمان) وضعیت متمایل به خودکشی در گروِ توجه به نیاز‌های حیاتی برآورده نشده و فرونشاندن آن هاست. درمانگر با درنظرگرفتن این الگوی نیاز‌های روان شناختی می‌تواند درمان را برای بیمار خود شخصی سازی کند و با موفقیت به پیش برود. غالباً، تنها اندکی فرونشاندن نیاز‌های برآورده نشده بیمار می‌تواند تعادل حیاتی را به اندازه نجات زندگی اش تغییر دهد. 

منبع: عصر ایران