آمریکا قبل از کلمب؛ سرزمینی منزوی یا بخشی از جهان؟

به گزارش مجله خبری نگار/فرادید،با آنکه امروزه افسانه «کشف» آمریکا به دست کریستف کلمب در سال ۱۴۹۲ تا حد زیادی به چالش کشیده شده است، همچنان این باور رواج دارد که «دنیای جدید» پیش از برقراری ارتباط با اسپانیایی‌ها تقریباً به‌طور کامل از جهان جدا بود. بااین‌حال، سه تمدن بزرگ دریانوردی با آمریکا ارتباط برقرار کرده بودند و شبکه‌های دیرپای تجارت بومیان نیز زنجیره‌ای از پیوند‌های محلی ایجاد کرده بودند که در نهایت به اوراسیا می‌رسید.

امروزه به‌خوبی می‌دانیم که دریانوردان نورس از طریق گرینلند به قاره آمریکا رسیدند. جزئیات گسترش نورس‌ها به ایسلند، گرینلند و آمریکا همچنان محل بحث است، اما درباره برخی واقعیت‌های اصلی توافق عمومی وجود دارد.

احتمالاً ایسلند که در آن زمان خالی از سکنه بود، حدود سال ۸۷۰ میلادی مسکونی شد. تقریباً یک قرن بعد، گروه‌هایی از دریانوردان نروژی و ایسلندی به رهبری لیف اریکسون به گرینلند مهاجرت کردند؛ سرزمینی که هنگام ورود آنها ظاهراً سکونتگاه دائمی انسانی نداشت. بااین‌حال، نسل‌های بعدی نورس‌ها در قرن سیزدهم با گسترش فرهنگ توله در این منطقه روبه‌رو شدند.

برای قرن‌ها تصور می‌شد که گسترش دریانوردان نورس به سمت غرب به همین محدوده ختم شده است؛ تا اینکه هلگه و آنه استینه اینگستاد در سال ۱۹۶۰ یک سکونتگاه در نیوفاندلند، واقع در محوطه لانسه او میدوز، کشف کردند.

این کشف روایت ارتباط میان اروپا و آمریکا را برای همیشه تغییر داد، زیرا قدمت آن حدود پنج قرن پیش از سفر‌های کلمب بود. باستان‌شناسان این محوطه را پایگاهی فصلی تشخیص دادند که ظاهراً برای مدتی طولانی مسکونی نبوده است.

این یافته با روایت‌های حماسی وینلند که در قرن سیزدهم میلادی نوشته شده‌اند نیز همخوانی داشت. این روایت‌ها از اکتشاف سرزمین «تاکستان‌ها» یا «چمنزارها» به دست اریک سرخ و ساکنان گرینلند سخن می‌گویند. در این داستان‌ها به درگیری با جمعیت بومی و بازگشت به شرق اشاره شده است؛ روایتی که با کوتاه‌مدت بودن سکونت در لانسه او میدوز سازگاری دارد.

توصیف «سنگ‌های مسطح» و «جنگل‌ها» در حماسه‌های وینلند، گمانه‌زنی‌های بسیاری را برانگیخته است. تلاش برای تطبیق این روایت‌ها با شواهد باستان‌شناختی، نظریه‌هایی را مطرح کرده که بر اساس آنها جزیره بافین و منطقه لابرادور نیز ممکن است شاهد حضور نورس‌ها بوده باشند.

بااین‌حال، سابقه‌ای طولانی از ادعا‌های شبه‌تاریخی و جعل آثار وایکینگی و بقایای روستا‌های منتسب به آنها در مناطق داخلی آمریکای شمالی وجود دارد. بنابراین، بررسی این موضوع مستلزم ارزیابی دقیق شواهد و انتخاب منابع معتبر است.

وجود سکونتگاه‌های دیرپا و ارتباط با مردمان توله در گرینلند، در کنار کشف سکونتگاه نورس‌ها در نیوفاندلند، نشان می‌دهد که اروپاییان پیوند‌هایی محدود، اما واقعی با بخش‌های شمالی قاره آمریکا داشتند.

آن سوی دریای برینگ: آیا ارتباطی از غرب وجود داشت؟

در سوی دیگر مدار قطب شمال نیز می‌توان به شبکه‌های دیگری از سفر و تجارت اشاره کرد. بر اساس نظریه رایج درباره جمعیت‌پذیری قاره آمریکا، انسان‌ها حدود ۱۴ تا ۲۰ هزار سال پیش از سیبری از طریق پلی خشکی که شرق روسیه را به آلاسکا متصل می‌کرد، وارد قاره آمریکا شدند. با ناپدید شدن این خشکی و شکل‌گیری تنگه برینگ که اقیانوس آرام را به اقیانوس منجمد شمالی پیوند می‌دهد، رفت‌وآمد میان دو سوی آن دشوارتر شد.

پژوهش‌های جدید به ارتباط میان اوراسیا و آمریکای شمالی از طریق تنگه برینگ و احتمالاً جزایر آلوتی که از آلاسکا به سمت غرب امتداد دارند، اشاره کرده‌اند. این ارتباط‌ها میان مردمان چوکتچی سیبری و مردمان توله برقرار بوده است. فرهنگ توله در مناطق ساحلی آلاسکا شکل گرفت و سپس در امتداد گذرگاه شمال‌غربی به سمت گرینلند و نیوفاندلند گسترش یافت.

نکته جالب آنکه پژوهشی جدید ادعا کرده است مهره‌های شیشه‌ای ساخت ونیز در بخش‌های داخلی آلاسکا کشف شده‌اند که قدمت آنها به سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۸۸ میلادی می‌رسد. اگرچه این موضوع همچنان محل بحث است، احتمال وجود مهره‌هایی با منشأ ایتالیایی که قدمت آنها با روش‌های رادیوکربن پیش از تماس کلمبیایی تعیین شده باشد، تحولی قابل توجه به شمار می‌رود.

کالا‌های اروپایی مدت‌ها از طریق جاده ابریشم به خاور دور می‌رسیدند و از نظر نظری، تجارت میان چین و سیبری می‌توانست کالا‌ها را به آن سوی تنگه برینگ نیز منتقل کند.

همچنین ادعا‌هایی درباره انتقال فناوری ساخت کمان و زره از شرق آسیا مطرح شده است. بر اساس برخی از این گزارش‌ها، زره‌های فلس‌دار تا مناطق سکونت مردمان هایدا و تلینگیت در سواحل شمال اقیانوس آرام نیز رسیده بودند. در محوطه باستان‌شناختی رایزینگ ویل نیز اشیای برنزی با قدمت حدود هزار سال کشف شده‌اند که احتمال می‌رود منشأ آسیایی داشته باشند.

انسان‌شناسان، زبان‌شناسان و زیست‌شناسان مختلف نیز به وجود شبکه‌های دیرپای ارتباطی در امتداد تنگه برینگ و جزایر آلوتی اشاره کرده‌اند. اگرچه هنوز تاریخ جامع و مورد توافقی از این تماس‌ها تدوین نشده است، شواهد نشان می‌دهند که مردمان چوکتچی سیبری با جوامع توله در امتداد ساحل غربی آلاسکا ارتباط داشته‌اند.

کاتاماران‌ها و مثلث بزرگ پولینزی

درحالی‌که مردمان توله از شرق و غرب با اوراسیا ارتباط داشتند، تمدن بزرگ دریانورد دیگری نیز سفر‌های خود را در سراسر اقیانوس آرام جنوبی گسترش می‌داد.

«مثلث پولینزی» منطقه وسیعی را در بر می‌گیرد که از آئوتئاروا یا نیوزیلند در جنوب‌غربی آغاز می‌شود، تا هاوایی در شمال امتداد می‌یابد و در شرق به راپا نویی یا جزیره ایستر می‌رسد.

مهارت‌های شگفت‌انگیز پولینزی‌ها در دریانوردی و استفاده از قایق‌های کاتاماران به آنها امکان می‌داد مسافت‌های عظیمی را در اقیانوس آرام طی کنند. باستان‌شناسان و متخصصان ژنتیک امروزی نیز پیوسته شواهد تازه‌ای از نفوذ پولینزی‌ها به خارج از این مثلث پیدا می‌کنند؛ از مناطق نزدیک قطب جنوب گرفته تا دریای چین جنوبی و سواحل آمریکای جنوبی.

یکی از مهم‌ترین شواهد ارتباط میان پولینزی‌ها و آمریکا، حضور گسترده سیب‌زمینی شیرین آمریکای جنوبی در سراسر اقیانوس آرام پیش از تماس با اروپاییان است. این گیاه از نیوزیلند تا هاوایی پراکنده شده بود و نشان می‌دهد که منابع غذایی آمریکایی در بخش‌های گسترده‌ای از جهان پولینزی پذیرفته شده بودند.

شواهد ژنتیکی انسانی نیز از انتقال جمعیت در هر دو جهت حکایت دارند. هنوز مشخص نیست که پولینزی‌ها نخست به سواحل آمریکا رسیدند یا بومیان آمریکا با دریانوردی به سمت غرب با آنها ملاقات کردند. بااین‌حال، این پیوند‌ها احتمال وجود ارتباط‌های دیرپا میان دو منطقه را پیش از استعمار اروپایی تقویت می‌کنند.

شبکه‌های تجاری از شمال تا جنوب قاره

در کنار ارتباط آسیایی‌ها و اروپاییان با مناطق شمالی آمریکا و رفت‌وآمد پولینزی‌ها در جنوب، باید بررسی کنیم که بومیان آمریکا تا چه اندازه در سراسر قاره خود با یکدیگر ارتباط داشتند.

چارلز سی. مان در کتاب ۱۴۹۱: یافته‌های تازه درباره آمریکا پیش از کلمب به گستردگی تجارت، مهاجرت، سکونت و رقابت میان جوامع بومی می‌پردازد و می‌نویسد:

«تا سال ۱۰۰۰ میلادی، شبکه‌های تجاری بیش از هزار سال بود که سراسر قاره را در بر گرفته بودند؛ صدف‌های مرواریدساز از خلیج مکزیک در مانیتوبا پیدا شده‌اند و مس دریاچه سوپریور در لوئیزیانا کشف شده است.»

پژوهشی جدید درباره سفال‌های مردمان پوئبلو‌های نیاکانی نشان می‌دهد که کاکائو در مناطقی به شمالیِ کلرادو نیز مصرف می‌شده است. این یافته می‌تواند نشان‌دهنده ارتباط جنوب‌غربی آمریکای شمالی با شبکه‌های تجاری آمریکای میانه، از جمله شبکه‌های مرتبط با تولتک‌ها و بعد‌ها فرهنگ آزتک، باشد.

آزتک‌ها طبقه‌ای پررونق از بازرگانان دوره‌گرد به نام پوچتکا داشتند. اگرچه گستره دقیق فعالیت آنها به‌خوبی مشخص نیست، زیرساخت‌های لازم برای تجارت دوربرد را در اختیار داشتند.

امپراتوری اینکا نیز حکومتی متمرکز با شبکه‌ای از جاده‌ها و خدمات پیام‌رسانی داشت. کتاب تاریخ اقیانوس آرام انتشارات دانشگاه کمبریج به مسیر‌های دریایی در امتداد ساحل غربی آمریکای جنوبی، از پرو تا مکزیک، اشاره می‌کند.

بااین‌حال، برای مشخص شدن گستره ارتباطات اینکا‌ها به سمت شرق، در نواحی آمازون، یا به سمت شمال و آمریکای میانه، به پژوهش‌های بیشتری نیاز است.

تفاوت میان ارتباط و ادغام

با کنار هم گذاشتن شواهد تماس با آسیایی‌ها و اروپاییان در شمال، پولینزی‌ها در جنوب و شبکه‌های تجاری بومی در سراسر قاره، تصویر تازه‌ای از آمریکا پیش از کلمب به دست می‌آید.

شبکه‌های تجارت محلی و منطقه‌ای، پیش از استعمار ایبریایی‌ها، زنجیره‌هایی از ارتباط را در داخل قاره آمریکا و میان مناطق مختلف آن ایجاد کرده بودند. بااین‌حال، تصویر ما از آمریکای پیشاکلمبی همچنان ناقص است و این حوزه همچنان زمینه‌ای پربار برای پژوهش‌های علمی به شمار می‌رود.

شبکه‌های توله با مردمان سیبری و وایکینگ‌ها از طریق مناطق قطبی ارتباط داشتند، پولینزی‌ها در اقیانوس آرام جنوبی رفت‌وآمد می‌کردند و بازرگانان در امتداد قاره آمریکا از شمال به جنوب و برعکس سفر می‌کردند. بنابراین، شاید آمریکا آن‌قدر که پیش‌تر تصور می‌شد منزوی نبوده است.

خود مفهوم «تماس کلمبیایی» بر این تأکید دارد که کاشفان اروپایی مردمانی را یافتند که در جوامع پیشاتاریخی منزوی خود، گویی در انتظار ورود اروپاییان بودند. اما با پیشرفت پژوهش‌ها درباره جابه‌جایی‌های انسانی در دوره‌های پیشین، به نظر می‌رسد اهمیت واقعی سفر کلمب نه در کشف «دنیای جدیدی» که پیش از سال ۱۴۹۲ کاملاً از بشریت جدا بود، بلکه در ادغام قاره آمریکا در امپراتوری‌های اروپای غربی و شبکه‌های متمرکز جهانی آنها نهفته است.

این حوزه به پژوهش دقیق نیاز دارد، زیرا ادعا‌های شبه‌تاریخی و نویسندگان هیجان‌زده‌ای که مشتاق بزرگ‌نمایی ارتباطات هستند، کم نیستند. همین مسئله ما را به تمایز میان دو مفهوم «ارتباط» و «ادغام» می‌رساند.

جوامع بومی آمریکا نشان می‌دهند که هم با یکدیگر و هم با بخش‌هایی از جهان پیرامون خود ارتباط داشته‌اند؛ اما میزان ادغام این تجارت در زندگی روزمره و اقتصاد آنها هنوز به‌طور کامل روشن نیست.

شاید در آن دوران حجم عظیم مبادلات کالایی که امروزه با آن آشنا هستیم وجود نداشته است، اما همین آثار و شواهد نشان می‌دهند که آمریکا پیش از استعمار اروپایی، بخشی پویا و غنی از جهان بوده است.