خشک شدن دریاچه‌های ترکیه خطری برای انقراض گونه‌های پرندگان

خشک شدن دریاچه‌های ترکیه به مرحله‌ای نگران‌کننده رسیده است. طبق گزارش BBC، از ۲۴۰ دریاچه این کشور، ۱۸۶ دریاچه تاکنون از بین رفته‌اند؛ یعنی تقریباً ۴ دریاچه از هر ۵ دریاچه.

به گزارش مجله خبری نگار،تالاب‌های شرق آناتولی نیز زیر فشار تغییرات اقلیمی، مصرف بیش از حد آب و پروژه‌های زیرساختی قرار دارند. دانشمندان برای حفاظت از مسیر‌های مهاجرت پرندگان که در مقیاس جهانی اهمیت دارند تلاش می‌کنند.

خشک شدن دریاچه‌های ترکیه چه بلایی بر سر پرندگان آورده است؟

دریاچه آکتاش در مرز ترکیه و گرجستان، آخرین دریاچه این کشور است که هنوز می‌توان پلیکان‌های کاکلی و پلیکان‌های سفید را در کنار یکدیگر در آن مشاهده کرد.

غاز‌های پیشانی‌سفید کوچک، پلیکان‌ها و خروس‌کولی اجتماعی که به‌شدت در معرض خطر انقراض قرار دارد، در جریان سفر خود میان آفریقا و اوراسیا در این تالاب توقف می‌کنند.

با این حال، این بهشت‌های پرندگان در شرق ترکیه با سرعت در حال خشک شدن هستند. دانشمندانی که برای حفاظت از تالاب‌های باقی‌مانده تلاش می‌کنند، علاوه بر تغییرات اقلیمی با مصرف بیش از حد آب، چاه‌های غیرقانونی، سد‌های کوچک کشاورزی و پروژه‌های زیرساختی جدید نیز روبه‌رو هستند.

۲۰ سال پایش دریاچه‌ها و پرندگان مهاجر

انجمن KuzeyDoğa که توسط بوم‌شناس حفاظت و پرنده‌شناس Çağan Hakkı Şekercioğlu تأسیس شده است، حدود ۲۰ سال است دریاچه‌ها و پرندگان مهاجر این منطقه را زیر نظر دارد.

این انجمن در سال ۲۰۰۶ مرکز پژوهش و آموزش پرندگان ارس را در مسیر مهاجرت پرندگان قفقاز-اوراسیا تأسیس کرد. این مرکز نخستین ایستگاه پژوهش درباره مهاجرت پرندگان در شرق آناتولی محسوب می‌شود.

۶۸ درصد گونه‌های پرندگان ترکیه در این منطقه دیده می‌شوند

دریاچه آکتاش و مناطق اطراف آن نه‌تنها برای ترکیه، بلکه در سطح جهان یکی از مهم‌ترین مناطق حضور پرندگان مهاجر به شمار می‌رود. گونه‌هایی که در این منطقه مشاهده شده‌اند، ۶۸ درصد از گونه‌های پرندگان ترکیه را تشکیل می‌دهند.

قرار گرفتن دریاچه در مرز ترکیه و گرجستان تاکنون به شکلی غیرمنتظره از آن محافظت کرده است. به دلیل وجود یک پایگاه نظامی در نزدیکی دریاچه، روستاییان نمی‌توانند از قایق در دریاچه استفاده کنند یا در جزایر پیک‌نیک برگزار کنند. به این ترتیب، رفت‌وآمد انسان‌ها در محل‌های تولیدمثل و استراحت پرندگان نیز محدود مانده است.

تغییر مسیر جاده برای حفاظت از پرندگان

هنگامی که پروژه احداث جاده‌ای به سمت مرز گرجستان مطرح شد، Şekercioğlu و تیمش هشدار دادند که صدای خودرو‌ها می‌تواند پرندگان را آزار دهد.

آنها پیشنهاد کردند جاده در فاصله حدود ۱٫۶ کیلومتری دریاچه احداث شود. در صورت امکان‌پذیر نبودن این گزینه نیز خواستار نصب موانعی برای کاهش آلودگی صوتی و بصری شدند.

موانعی که دولت با نصب آنها موافقت کرد، همچنین به پرندگان کمک می‌کنند در ارتفاعی پرواز کنند که خطر برخورد آنها با خودرو‌ها کاهش پیدا کند.

Şekercioğlu این اقدام در اطراف دریاچه آکتاش را یکی از نمونه‌های مثبت و نادر حفاظت از پرندگان در ترکیه ارزیابی می‌کند.

۸۸ درصد خاک ترکیه در معرض خطر بیابان‌زایی

جمعیت حدود دو سوم گونه‌های پرندگان جهان در حال کاهش است. بسیاری از گونه‌های موجود در ترکیه نیز برای ادامه حیات خود به دریاچه‌ها و تالاب‌ها وابسته هستند.

طبق داده‌های منتشرشده در گزارش BBC، ترکیه ممکن است تا سال ۲۰۳۰ با خطر خشکسالی شدید روبه‌رو شود. ۸۸ درصد از خاک این کشور در معرض خطر بیابان‌زایی قرار دارد و حدود ۸۰ درصد منابع آب موجود نیز در حال استفاده است.

از بین رفتن تالاب‌های شرق آناتولی تنها گونه‌های محلی پرندگان را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد. دریاچه‌های این منطقه بخشی از یک اکوسیستم جهانی هستند که پرندگان مهاجر طی سفر‌های چند هزار کیلومتری خود میان آفریقا و اوراسیا در آنها تغذیه، استراحت و تولیدمثل می‌کنند.

دریاچه کویوجوک چگونه خشک شد؟

دریاچه کویوجوک که حدود ۷۷ کیلومتر در جنوب دریاچه آکتاش قرار دارد، سال‌ها پیش تالابی مهم و میزبان ده‌ها هزار پرنده بود.

Şekercioğlu و تیمش در این دریاچه که تنها ۲٫۲ کیلومتر مربع وسعت داشت، بیش از ۴۰ هزار پرنده شمارش کرده بودند. حدود نیمی از آنها را اردک‌های آنقوت تشکیل می‌دادند. این تعداد در آن زمان معادل حدود ۱۲ درصد از جمعیت جهانی آنقوت‌ها بود.

عمق دریاچه از ۱۳ متر به یک متر رسید

سطح آب دریاچه طی سال‌ها به‌سرعت کاهش پیدا کرد. دریاچه کویوجوک در سال ۱۹۹۷ عمقی برابر با ۱۳ متر داشت. زمانی که Şekercioğlu فعالیت خود را در منطقه آغاز کرد، عمق آن به ۴٫۵ متر کاهش یافته بود. در سال ۲۰۱۰ نیز عمق آب در عمیق‌ترین نقطه دریاچه تنها به یک متر رسید.

خشک شدن دریاچه تنها یک علت نداشت. سد‌های کوچکی که برای جمع‌آوری آب مورد نیاز دام‌ها و کشاورزی روی رود‌ها و جویبار‌های تغذیه‌کننده دریاچه ساخته شده بودند، جریان آب سطحی را کاهش دادند. چاه‌های غیرقانونی نیز منابع آب زیرزمینی را تخلیه کردند.

انتقال اضطراری آب به دریاچه

Şekercioğlu به‌عنوان اقدامی اضطراری، فرماندار وقت را متقاعد کرد برای انتقال آب به دریاچه یک چاه حفر کند. با این حال، او این روش را به یک «شیمی‌درمانی» موقت تشبیه کرد که مشکل اصلی را از بین نمی‌برد.

تیم KuzeyDoğa هم‌زمان با روستاییان مذاکره کرد تا سد‌های کوچک غیرقانونی ایجادشده در مسیر جویبار‌ها برداشته شوند.

این اقدامات برای بازگرداندن دریاچه به وضعیت گذشته کافی نبودند، اما مانع از خشک شدن کامل منطقه و تبدیل آن به زمینی پوشیده از گردوغبار شدند.

Şekercioğlu می‌گوید: «دیگر دریاچه نیست، اما یک تالاب است؛ حداقل به گردوغبار تبدیل نشده است.»

مرکز پژوهش پرندگان ارس در معرض تهدید سد

پس از کوچک شدن دریاچه کویوجوک، مرکز فعالیت‌های پرنده‌نگری به ساحل رود ارس در استان Iğdır منتقل شد.

در مرکز پژوهش و آموزش پرندگان ارس، داوطلبان در شش ماه از سال پرندگان را می‌گیرند؛ گونه، وزن، جنسیت و طول بال‌های آنها را ثبت می‌کنند، سپس با نصب حلقه دوباره آنها را در طبیعت رها می‌کنند.

این ایستگاه که تنها مرکز فعال با چنین دامنه‌ای از فعالیت در شرق آناتولی است، اکنون با تهدید پروژه سد Tuzluca روبه‌رو شده است. محل کارگاه پروژه ایجاد شده، اما ساخت سد هنوز آغاز نشده است.

سه روستا و ایستگاه حلقه‌گذاری ممکن است زیر آب بروند

در نتیجه مذاکرات انجمن KuzeyDoğa توافق شده است که دو روستا زیر آب نروند. با این حال، در صورت اجرای پروژه فعلی انتظار می‌رود سه روستای دیگر، ایستگاه حلقه‌گذاری پرندگان و اکوسیستم حساس اطراف آن زیر آب قرار بگیرند.

KuzeyDoğa مذاکرات خود را برای تغییر پروژه پیش از آغاز عملیات ساخت‌وساز ادامه می‌دهد؛ عملیاتی که انتظار می‌رود حدود پنج سال طول بکشد.

مقام‌های حفاظت از طبیعت و پارک‌های ملی در مقابل می‌گویند مطالعات زیست‌محیطی لازم انجام شده است. آنها معتقدند برای جلوگیری از آسیب به پرندگان جزایر مصنوعی ایجاد خواهد شد و سد نیز به مرور زمان اکوسیستم خاص خود را شکل خواهد داد.

آینده دریاچه‌ها و پرندگان ترکیه چه خواهد شد؟

آینده دریاچه‌ها و پرندگان شرق آناتولی به نتیجه تقابل میان تغییرات اقلیمی و تقاضای انسان برای آب بستگی دارد. فعالیت‌های انجام‌شده در آکتاش، کویوجوک و ارس نشان می‌دهند که مداخلات درست می‌توانند روند نابودی را کند کنند.

با این حال، در شرایطی که خشک شدن دریاچه‌های ترکیه ادامه دارد و دریاچه‌ها یکی پس از دیگری ناپدید می‌شوند، فرصت دانشمندان برای حفاظت از تالاب‌ها و مسیر‌های مهاجرت پرندگان هر روز محدودتر می‌شود. پیگیری وضعیت منابع آب و حفاظت از این زیستگاه‌ها برای آینده این اکوسیستم‌ها اهمیت حیاتی دارد.