«اهل ایران»، روایتی از همدلی و همبستگی در دل جنگ

به گزارش مجله خبری نگار، تجربه ساخت سریال در شرایط جنگی، فرصتی بود که در جنگ تحمیلی ۱۲ روزه از دست رفت؛ فرصتی که می‌توانست روایت هنرمندان از زندگی اجتماعی مردم در قلب بحران را به تصویر بکشد. در آن مقطع، دست بالای طرف مقابل در «جنگ روایت» سبب شد با اتکا به جذابیت‌های بصری، نگاه رسانه‌ای خود را تثبیت کند؛ آن هم در شرایطی که روایت هنرمندان وطن‌دوست از زوایای گوناگون زیست ایرانی مجال بروز نیافت.

با آغاز جنگ رمضان، اما رویکرد رسانه‌ها تغییر کرد. این بار جمعی از کارگردانان دغدغه‌مند، در بزنگاه حادثه عقب ننشستند. آنها از همان لحظه‌ای که نخستین شعله‌های بحران زبانه کشید، قلم و دوربین به دست گرفتند تا روایتگر همدلی و عشق مردم به سرزمین‌شان باشند و تصویری انسانی از جامعه در شرایط جنگ ارائه دهند.

سریال اپیزودیک «اهل ایران» با موضوع جنگ رمضان، تولید مرکز سریال سوره است که با حضور مؤثر محمدحسین مهدویان در مقام طراح و خالق اثر، تهیه‌کنندگی محمدرضا منصوری و سرپرستی نویسندگان توسط مهدی یزدانی‌خرم ساخته شده است. این مجموعه تلاش دارد روایتی تازه از زیست ایرانی در شرایط بحران ارائه دهد.

تلاش چندانی برای شخصیت‌پردازی عمیق، انسجام روایی و باورپذیری اتفاقات دیده نمی‌شود

این در حالی است که همزمان با این اثر، مجموعه «سرو، سپید، سرخ» نیز در ۱۵ قسمت با ساختاری مشابه از رسانه ملی پخش شده و به بازنمایی هویت ملی و وطن‌دوستی در بستر جنگ تحمیلی سوم پرداخته، مورد توجه نیز قرار گرفته‌است.

در مقابل، «اهل ایران» به‌عنوان یک سریال ۱۴ قسمتی که توسط ۱۱ کارگردان و در مناطق مختلف تهران، همزمان با بمباران دشمن فیلم‌برداری شده، از طریق پلتفرم شیدا منتشر شده است. این مجموعه نخستین اثری است که به‌طور رسمی در نمایش خانگی به موضوع جنگ رمضان پرداخته و با هدف تقویت روحیه همبستگی ملی عرضه شده است.

در هر قسمت، داستانی مستقل با شخصیت‌ها و موقعیت‌هایی متفاوت روایت می‌شود؛ روایت‌هایی که همگی در بستر مشترک جنگ شکل گرفته‌اند. این مجموعه تلاشی است برای ثبت حضوری عملی از سوی هنرمندانی که در شرایط ملتهب نیز پای کار مانده‌اند و کوشیده‌اند تصویری چندصدایی و انسانی از جنگی که از اوایل اسفند سال گذشته بر کشورمان سایه افکند، ارائه دهند.

انتخاب ساختار اپیزودیک یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های خلاقانه این سریال است. این فرم به سینماگر امکان می‌دهد مجموعه‌ای از داستان‌های مجزا را در قالبی واحد گرد آورد و دغدغه‌های فرهنگی و اجتماعی خود را در تنوعی از موقعیت‌ها به نمایش بگذارد.

کارگردانانی، چون مهدی شامحمدی، سجاد پهلوان‌زاده، محسن بهاری، علی سرآهنگ، علی جعفرآبادی، رضا شریفی، سیدجواد هاشمی، محمد اسفندیاری و مهران مهدویان در این پروژه حضور داشته‌اند. آنها تلاش کرده‌اند با بهره‌گیری از عناصر مشترک، روایت‌های مختلف را همچون نخ تسبیح به یکدیگر پیوند دهند و در مسیری واحد، به ایده محوری اثر یعنی هویت ایرانی و وطن‌دوستی دست یابند.

روایت جامعه در سایه بحران

«اهل ایران» بیش از آنکه مستقیماً بر میدان جنگ تمرکز کند، حال‌وهوای جامعه را در مواجهه با تجاوز خارجی و شرایط بحرانی بازنمایی می‌کند؛ شرایطی که به همدلی و هم‌وطنی می‌انجامد. در این ساختار، عناصر ارتباطی متعددی تعریف شده است؛ از مکان‌هایی، چون بیمارستان، شیرخوارگاه، خانه، مدرسه و بازار گرفته تا اشیایی مانند پرچم، غذا و شیرینی. مفاهیمی همچون عشق، خانواده و وطن‌دوستی، در کنار شخصیت‌هایی نظیر امدادگر، نویسنده، پرستار، مددکار و حتی دزد، روایت‌ها را به هم پیوند می‌زنند. جابه‌جایی میان موقعیت‌هایی، چون بیمارستان، خانه و خیابان نیز بر پویایی روایت می‌افزاید. در نهایت، «اهل ایران» می‌کوشد واکنش مردم ایران به بحران و تجاوز به خاک کشور را در قالب درام بازآفرینی کند؛ روایتی انسانی از جامعه‌ای که در سایه جنگ، معنای تازه‌ای از همبستگی را تجربه می‌کند.

فاصله از تریلر حادثه‌ای؛ تأکید بر روایت انسانی

هرچند در نگاه نخست «اهل ایران» با توجه به همکاری مهدی یزدانی‌خرم در مقام فیلم‌نامه‌نویس، امتدادی بر فیلم سینمایی «نیم‌شب» محمدحسین مهدویان به نظر می‌رسد، اما این مجموعه عامدانه از تبدیل شدن به یک تریلر حادثه‌ای و دربرگیری صحنه‌های جنگی فاصله می‌گیرد. تمرکز اصلی سریال نه بر بازسازی صحنه‌های جنگ، بلکه بر واکنش‌های مردم در مواجهه با بحران و خلق موقعیت‌های دراماتیک از دل آن است.

«اهل ایران» می‌کوشد نقطه قوت خود را در طراحی خلاقانه موقعیت‌های نمایشی متبلور سازد و با نگاهی انسانی و ملی به وقایع بنگرد. انتشار تدریجی و صعودی قسمت‌ها در پلتفرم مورد نظر نیز با هدف ارائه اطلاعات در فواصل مناسب به مخاطب انجام شده است. با این حال، نبود کارگردانی یکدست و انسجام کافی در برخی فیلم‌نامه‌ها، موجب بروز ضعف‌هایی در کیفیت کلی اثر شده است.

اپیزود‌های موفق و نقاط ضعف ساختاری

در میان قسمت‌های پخش‌شده، اپیزود «رستگاری در گاندی» به کارگردانی محسن بهاری ـ که نخستین قسمت نمایش خانگی این مجموعه بود ـ با وجود نگارش توسط مهدی یزدانی‌خرم، از ضعیف‌ترین بخش‌ها ارزیابی می‌شود. همچنین تیپ‌سازی گل‌درشت در اپیزود «عشق سوزان» از دیگر نقاط ضعف اثر به شمار می‌آید. سایر اپیزود‌ها نیز عمدتاً در سطح متوسط باقی مانده‌اند.

پرداخت شخصیت‌ها بیشتر در خلال مواجهه با بحران شکل می‌گیرد و تلاش چندانی برای شخصیت‌پردازی عمیق، انسجام روایی و باورپذیری اتفاقات دیده نمی‌شود. در برخی موارد، اغراق‌های بیرون‌زده از بطن داستان نیز به خط درام آسیب زده است.

با این حال، اپیزود «خون سبز» به کارگردانی علی سرآهنگ و با بازی کاظم هژیرآزاد، «کوکی» به کارگردانی سیدجواد هاشمی و «شانه‌ها» ساخته محمد اسفندیاری از موفق‌ترین بخش‌های این مجموعه به شمار می‌آیند و توانسته‌اند توازن بهتری میان مضمون و اجرا برقرار کنند.

ضرورت روایت تازه از جنگ رمضان

جنگ رمضان از نظر فرم و محتوا با جنگ هشت‌ساله دفاع مقدس تفاوت‌هایی اساسی دارد و همین امر، ضرورت رسیدن به روایت‌های تازه‌تر را دوچندان می‌کند. هرچند «اهل ایران» در تلاش برای بازسازی وقایع و ارائه روایتی مردمی از جنگ، گاه موضوع اصلی ـ یعنی خود جنگ ـ را به حاشیه رانده است، اما چالش مهم‌تر آنجاست که برخی قصه‌ها چنان طراحی شده‌اند که اگر بحران دیگری جایگزین جنگ می‌شد، ساختار کلی روایت فرو می‌ریخت. این ضعف، در بخش قابل توجهی از اپیزود‌ها دیده می‌شود.

افزون بر این، حجم شعار‌های مستقیم و دیالوگ‌های وطن‌پرستانه‌ای که به‌طور طبیعی در دهان شخصیت‌ها نمی‌نشیند، از دیگر نقاط ضعف دراماتیک مجموعه است؛ ضعفی که گاه مخاطب را پس می‌زند و از تأثیرگذاری اثر می‌کاهد. البته باید دشواری‌های تولید در دل بحران و شرایط جنگی را نیز در نظر داشت.

«بی‌ستاره»، اما موفق در انتخاب بازیگران

یکی از مزیت‌های مهم «اهل ایران» بی‌نیازی آن از بازیگران چهره و ستاره‌های شناخته‌شده است. این تصمیم، کفه ترازو را به سود سریال سنگین کرده است. حضور هنرمندان جوان و مستعد که توانسته‌اند بار دراماتیک هر قسمت را به‌خوبی به دوش بکشند، به اثر طراوت بخشیده و آن را از کلیشه‌های رایج دور کرده است.

استفاده از فضا، روح و اتمسفر ایام جنگ رمضان از نقاط قابل توجه مجموعه است؛ تجربه‌ای که یادآور آثاری، چون «رم، شهر بی‌دفاع» ساخته روبرتو روسلینی و «دزد دوچرخه» اثر ویتوریو دسیکا است که در دل جنگ جهانی دوم ساخته شدند. بهره‌گیری از بقایای واقعی جنگ و ثبت حال‌وهوای خاص خیابان‌ها، به فضای اثر ارزش مستندگونه‌ای داده است.

مهم‌ترین نکته درباره «اهل ایران» را باید ورود به‌موقع پلتفرم‌ها به عرصه روایت بحران دانست. پلتفرم‌های نمایش خانگی معمولاً متهم‌اند که در بزنگاه‌های اجتماعی یا عقب می‌مانند یا به دلیل محدودیت‌های زیرساختی دچار اختلال می‌شوند. هرچند نهاد تنظیم‌گر (ساترا) در چنین شرایطی نقش مهمی در انطباق محتوا با وضعیت اجتماعی ایفا می‌کند، اما «اهل ایران» نشان داد که پلتفرم‌های داخلی می‌توانند در دل بحران، روایت خود را بسازند