یک میلیون سال تاریخ زیر پای کرمانشاه/ پارک‌موزه‌ای که هنوز روی کاغذ مانده!

به گزارش مجله خبری نگار، اینجا نه یک محوطه باستانی معمولی، بلکه بخشی از حافظه یک میلیون‌ساله سرزمین کرمانشاه است. گنجینه‌ای که می‌تواند روایتگر فصلی مهم از تاریخ حضور انسان در فلات ایران و منطقه اوراسیا باشد.

سال ۱۴۰۰ بود که تیمی به سرپرستی دکتر سامان گوران و با همراهی دکتر نعمت حریری از باستان‌شناسان کرمانشاهی، در جریان بررسی‌های باستان‌شناسی یک‌هفته‌ای در جنوب شهر کرمانشاه، موفق به شناسایی محوطه‌ای شدند که کشف آن برگ تازه‌ای از تاریخ باستانی این منطقه را ورق زد.

در جریان این بررسی‌ها، ده‌ها قطعه تبر سنگی، ساطور ابزار و سنگ مادر متعلق به دوره‌های پارینه‌سنگی کهن و میانی شناسایی شد. بررسی یافته‌ها نشان داد که این محوطه در بازه‌ای بسیار طولانی، از حدود یک میلیون سال پیش تا حدود ۴۰ هزار سال قبل، مورد استفاده جوامع پیش از تاریخ بوده و شواهدی از فرهنگ‌هایی همچون آشولی در آن به دست آمد.

اهمیت این کشف از آن جهت بود که حدود ۶۰ سال از آخرین کشفیات دست افزار‌های دوره پارینه‌سنگی در کرمانشاه می‌گذشت. پیش از آن، در دهه ۱۹۶۰ میلادی، هیأتی به سرپرستی رابرت بریدوود از دانشگاه شیکاگو، در منطقه روستای گاکیه کرمانشاه دست افزاری از این دوره را شناسایی کرده بودند.

یافته‌های محوطه سنگ‌معدن از آن جهت اهمیت داشت که شواهد تازه‌ای از توالی حضور انسان‌ریخت‌ها و جوامع انسانی در منطقه زاگرس مرکزی ارائه می‌کرد، توالی‌ای که از دوره پارینه‌سنگی کهن آغاز شده و دوره‌های بعدی از جمله پارینه‌سنگی میانی، نوین، فراپارینه‌سنگی و نوسنگی را نیز در بر می‌گرفت.

از سوی دیگر، با توجه به اهمیت موضوع گسترش انسان‌ریخت‌ها از قاره آفریقا به منطقه اوراسیا در حدود ۲.۵ میلیون سال پیش، کشف این محوطه می‌توانست به تکمیل شناخت باستان‌شناسان از مسیر‌های پراکنش انسان‌های اولیه کمک کند و نقش زاگرس مرکزی و دشت کرمانشاه را در این روند روشن‌تر سازد.

محوطه پارینه‌سنگی «سنگ‌معدن» کرمانشاه، با هزاران دست‌افزار سنگی و شواهدی از حضور جوامع انسانی در دوره‌های مختلف پارینه‌سنگی، از ظرفیت‌های کم‌نظیر باستان‌شناسی کشور به شمار می‌رود. محوطه‌ای که به اعتقاد کارشناسان، می‌تواند علاوه بر ارزش علمی، به یکی از جاذبه‌های متفاوت گردشگری استان تبدیل شود.

از زمان شناسایی این محوطه، برنامه‌هایی برای معرفی و حفاظت از ظرفیت‌های آن مطرح شده که یکی از مهم‌ترین آنها تبدیل سنگ‌معدن به پارک‌موزه بوده است. طرحی که در صورت اجرا می‌تواند ضمن معرفی یکی از مهم‌ترین محوطه‌های پارینه‌سنگی کشور، جایگاه کرمانشاه را به عنوان یکی از کانون‌های مهم مطالعات پارینه‌سنگی ایران برجسته‌تر کند.

ایده تبدیل این محوطه به یک پارک‌موزه، طرحی است که می‌تواند تاریخ حضور انسان در این منطقه را از دل یافته‌های پراکنده روی زمین به روایتی زنده و قابل لمس برای گردشگران تبدیل کند. با این حال با وجود گذشت چند سال از طرح این ایده و تهیه طرح اولیه آن، به نظر می‌رسد برنامه تبدیل این گنجینه تاریخی به پارک‌موزه همچنان در انتظار اقدام جدی متولیان میراث فرهنگی استان است.

با وجود اینکه از یکی دو سال پیش قرار بود طرح محتوایی این پارک‌موزه تهیه و تدوین شود، به نظر می‌رسد طی یک سال گذشته این موضوع از اولویت متولیان میراث فرهنگی استان خارج شده و روند مشخصی برای پیشبرد آن دنبال نشده است، موضوعی که با توجه به ظرفیت‌های علمی و گردشگری این محوطه، پرسش‌هایی درباره سرنوشت این طرح ایجاد می‌کند.

نعمت حریری باستان‌شناس پارینه‌سنگی، با اشاره به ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد محوطه سنگ‌معدن کرمانشاه، اظهار کرد: تعداد محوطه‌های مشابهی که مانند سنگ‌معدن، روباز، گسترده و در نزدیکی شهر باشند، بسیار اندک است.

وی افزود: این محوطه از نظر قدمت، موقعیت جغرافیایی و نزدیکی به شهر اهمیت زیادی دارد و قرار گرفتن آن در مجاورت دو مجموعه تفریحی پارک گل‌ها و پارک پرندگان نیز بر ظرفیت‌های گردشگری آن افزوده است.

این باستان‌شناس پارینه‌سنگی با توضیح درباره یکی از ویژگی‌های زمین‌شناختی این محوطه، تصریح کرد: سنگ‌معدن روی کمربند سنگ خام رادیولاریت قرار گرفته که وجود آن برای جذب و استقرار انسان‌های اولیه اهمیت زیادی داشته است. در واقع در مناطقی که چنین منابعی وجود نداشته باشد، امکان شناسایی محوطه‌های باستانی مرتبط با ساخت ابزار‌های سنگی نیز بسیار کمتر است.

حریری ادامه داد: خوشبختانه بخش زیادی از شهر کرمانشاه روی چنین کمربندی قرار گرفته و در برخی نقاط، از جمله محدوده پارک شیرین، بیرون‌زدگی این منابع سنگی قابل مشاهده است. یکی از دلایل شناسایی شمار قابل توجهی از آثار پارینه‌سنگی در این محدوده نیز همین ویژگی زمین‌شناختی است.

وی با بیان اینکه این منطقه از حدود یک میلیون سال پیش محل استحصال سنگ خام توسط انسان‌های اولیه بوده، عنوان کرد: انسان‌ریخت‌ها در دوره پارینه‌سنگی کهن از این سنگ‌ها برای ساخت دست‌افزار‌های مختلف استفاده می‌کردند، ابزار‌هایی که در شکار حیوانات، شکستن استخوان شکار و انجام دیگر فعالیت‌های معیشتی کاربرد داشته‌اند.

این باستان‌شناس با اشاره به گستردگی زمانی یافته‌های این محوطه، گفت: دست‌افزار‌های سنگی متعلق به بازه‌ای از حدود ۴۰ هزار سال پیش تا ۷۰۰ هزار و حتی حدود یک میلیون سال قبل در این محدوده قابل مشاهده است.

حریری وسعت این محوطه باستانی را حدود ۲۰۰ هکتار اعلام کرد و افزود: در این محدوده با سه دوره باستانی مواجه هستیم که شواهد آنها نشان می‌دهد چرا این منطقه در دوره‌های مختلف مورد توجه و استفاده انسان‌های اولیه قرار گرفته است.

وی با تأکید بر ظرفیت‌های علمی و گردشگری سنگ‌معدن، اظهار کرد: در حال حاضر تعداد آثار کشف‌شده از دوره پارینه‌سنگی کهن در ایران بسیار محدود است، اما در این محوطه می‌توان شمار زیادی از دست‌افزار‌های متعلق به این دوره را مشاهده کرد.

این باستان‌شناس با بیان اینکه سنگ‌معدن می‌تواند به رونق گردشگری کرمانشاه کمک کند، تصریح کرد: این محوطه ظرفیت تبدیل شدن به یک پارک‌موزه را دارد، به همین دلیل چند سال پیش طرح اولیه آن را تهیه و به اداره‌کل میراث فرهنگی استان ارائه کردم.

حریری با اشاره به نمونه‌های مشابه در دیگر نقاط جهان، خاطرنشان کرد: در دنیا نمونه‌هایی از چنین فضا‌هایی وجود دارد که از نظر ظرفیت‌های باستان‌شناسی به هیچ عنوان قابل مقایسه با محوطه‌های پارینه‌سنگی ما نیستند، اما با برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری مناسب به فضا‌هایی برای جذب گردشگر تبدیل شده‌اند و از این طریق درآمد‌های اقتصادی قابل توجهی ایجاد کرده‌اند. ما نیز می‌توانیم با برنامه‌ریزی و تبدیل محوطه سنگ‌معدن به یک پارک‌موزه، از این ظرفیت ارزشمند برای رونق گردشگری استان استفاده کنیم.