دستکاری بازار و قیمت از جرم‌های پیچیده در بازار‌های سرمایه دنیا است

به گزارش مجله خبری نگار،حجت‌الله صیدی در همایش تخصصی بررسی مصادیق جرم دستکاری بازار سرمایه که روز دوشنبه در سالن همایش‌های سازمان بورس و اوراق بهادار برگزار شد، گفت: معمولاً پرونده‌هایی که در بازار سرمایه شکل می‌گیرد، نسبت به بازار پول پرونده‌های پیچیده‌تری است. در بازار پول، بعضی مسائل کمی واضح‌تر و روشن‌تر است، اما در بازار سرمایه با موضوعات و عوامل متعددی مواجه هستیم.

رئیس سازمان بورس و اواق بهادار با اشاره به این‌که هر یک از مفاهیم جرم، تقلب و رفتار مجرمانه تعریف و مشخصات خاص خود را دارند، گفت: یکی از موضوعات رایج، ارزش‌گذاری دارایی‌هاست. فرض کنید شرکتی قرار است در بورس عرضه شود و در فرآیند عرضه اولیه، تقلب یا جرمی اتفاق بیفتد و قیمت یک دارایی دو یا سه برابر ارزش واقعی تعیین شود. از سوی دیگر ممکن است یک دارایی ارزان‌تر از ارزش واقعی قیمت‌گذاری شود و در نتیجه عده‌ای با قیمت پایین‌تر اقدام به خرید کنند.

وی افزود: قرارداد‌های غیرمنصفانه یا نقض تعهدات قرارداد‌ها نیز از جمله مواردی هستند که مانند دنیا و بخش‌های اقتصاد، در بازار سرمایه با آنها مواجه هستیم. بخشی از این مسائل از نظر انضباطی، اداری و مقرراتی در حوزه اختیارات و نظارت ما است، اما بخش دیگر حتماً باید در مرجع قضایی مورد رسیدگی قرار گیرد.

صیدی بحث قیمت‌گذاری را یکی از پیچیده‌ترین مسائل علم اقتصاد دانست و گفت: از زمان اقتصاد کلاسیک و شکل‌گیری ادبیات اقتصادی توسط آدام اسمیت تاکنون درباره قیمت‌گذاری بحث می‌شود و همه به دنبال این هستند که بدانند قیمت عادلانه یا قیمت منصفانه چیست، اما به دلیل پیچیدگی موضوع هنوز هیچ‌کس نتوانسته است پاسخ متقن و محکمی به این سؤال بدهد. وقتی چنین موضوعی وارد بازار سرمایه می‌شود، پیچیدگی آن بیش‌تر می‌شود. در بازار‌های کالایی و بازار‌های معمولی، قیمت تابع عوامل مختلفی است، اما در بازار سرمایه تابع عوامل بنیادی هم، چون سود، ارزش دارایی‌های بنگاه و وضعیت شرکت است.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار توضیح داد: برخی اوقات در جریان ارزش‌گذاری دارایی شرکت‌ها اختلاف نظر‌هایی بین کارشناسان رخ می‌دهد، اما در نهایت این دارایی‌ها باید به نوعی خودشان را در قیمت سهام شرکت نشان دهند. از طرف دیگر، سود سالانه و آینده شرکت و حتی سود آینده صنعت نیز اهمیت دارد. برای مثال، سهام‌داران یک شرکت داروسازی آینده این صنعت را چگونه می‌بینند؟ آیا تحریم‌ها بر آن اثر می‌گذارد یا نه؟ تعرفه‌های جدید دولت چه وضعیتی خواهد داشت؟ ناترازی انرژی چه اثری بر شرکت خواهد گذاشت؟ مجموعه این عوامل در نهایت خود را در قیمت سهام نشان می‌دهد.

وی با اشاره به سابقه مطالعات علمی درباره ارزش‌گذاری اوراق بهادار گفت: در دانشگاه‌ها، از دوره کارشناسی و لیسانس تا مقطع دکترا، بحث قیمت اوراق بهادار مطرح است و هر سال نیز چندین پایان‌نامه و تحقیق درباره آن انجام می‌شود، اما هنوز به نتیجه متقن و قطعی درباره قیمت‌گذاری اوراق بهادار دست پیدا نکرده‌ایم.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار به مدل‌های ارزش‌گذاری دارایی‌های سرمایه‌ای اشاره کرد و گفت: در بازار سرمایه اصطلاحی به نام مدل ارزش‌گذاری دارایی‌های سرمایه‌ای یا CAPM وجود دارد که تلاش شده با استفاده از آن مشخص شود چگونه می‌توان یک سهم یا دارایی سرمایه‌ای را ارزش‌گذاری کرد. در سال ۲۰۱۳ نیز «فاما و فرنچ» به مدل‌های قبلی عاملی دیگر، یعنی اندازه شرکت را اضافه کردند و برای تحقیقات خود مورد تقدیر قرار گرفتند، این موضوع نشان می‌دهد بحث قیمت‌گذاری تا چه اندازه پیچیده است.

صیدی تأکید کرد: هر سرمایه‌گذار به صورت طبیعی دوست دارد دارایی را در ارزان‌ترین قیمت بخرد و در گران‌ترین قیمت بفروشد. این یک نیاز طبیعی سرمایه‌گذار در بازار سرمایه است. وقتی فردی می‌خواهد یک سهم را بخرد، اگر بداند سهمی که مثلاً ۵۰۰ تومان است ممکن است تا ۴۵۰ تومان پایین بیاید، طبیعی است که منتظر بماند تا در ۴۵۰ تومان خرید کند. از طرف دیگر، اگر بداند سهم قرار است به ۷۰۰ تومان برسد، دوست دارد در همان ۷۰۰ تومان بفروشد تا بیش‌ترین سود را کسب کند.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار ادامه داد: نیاز‌های طبیعی باعث شده تحقیقات زیادی انجام شود تا مشخص شود قیمت واقعی و مناسب یک دارایی چقدر است. در بازار سرمایه، رقابت بر سر حتی نیم درصد یا یک درصد بازده بیش‌تر است؛ درست مانند مسابقات دو که گاهی یک نفر تنها با چند سانتی‌متر اختلاف برنده می‌شود.

صیدی گفت: سرمایه‌گذاران با استفاده از مفاهیمی مانند نرخ بازده بدون ریسک، بتا و سایر عوامل تلاش می‌کنند محاسبه کنند که یک سهم چه میزان بازدهی می‌تواند داشته باشد و بر اساس آن تصمیم بگیرند که سهم را در چه قیمتی خریداری کنند. این، شرایط عادی بازار است.

وی گفت:، اما اگر یک عنصر مجرمانه وارد این فرآیند شود و فردی آگاهانه بخواهد قیمت را دستکاری کند، شرایط کاملاً متفاوت می‌شود و کار بسیار پیچیده‌تر خواهد شد. به همین دلیل، صرفاً نمی‌توان با نگاه کردن به یک معامله عنوان کرد که جرمی اتفاق افتاده است.

صیدی با بیان اینکه الگو‌های مختلفی برای دستکاری «بازار و قیمت» وجود دارد، افزود: این ۲ موضوع نیز تا حدودی به یکدیگر نزدیک هستند و گاهی منظور از دستکاری بازار، دستکاری قیمت است که از سوی فرد یا گروهی انجام می‌شود.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار ادامه داد: تشخیص این موضوع به راحتی امکان‌پذیر نیست. فرض کنید یک سهم در طول ۳ ماه گذشته فقط یک بار معامله شده باشد. در این حالت می‌توان بررسی کرد چه کسی خرید کرده، چه کسی فروخته، قیمت چقدر بوده و آیا قیمت نامتعارف بوده یا خیر و اساساً قیمت چگونه شکل گرفته است.

وی افزود:، اما وقتی با سهمی مواجه هستیم که در یک بازه ۲۰۰ روزه، هر روز معامله شده و مثلاً روزانه ۶ هزار نفر فروشنده و ۸ هزار نفر خریدار داشته‌اند و این فرآیند دائماً ادامه داشته است، موضوع بسیار پیچیده می‌شود.

صیدی توضیح داد: در چنین شرایطی ممکن است اشخاص حقیقی بفروشند و حقیقی‌ها بخرند، حقیقی بفروشد و حقوقی بخرد، حقوقی بفروشد و حقیقی بخرد و این چرخه بار‌ها تکرار شود. حالا از میان این معاملات، اگر بخواهیم یک معامله را بیرون بکشیم و بگوییم این‌جا تقلب اتفاق افتاده یا نه، قضاوت بسیار دشوار می‌شود.

وی با ذکر مثالی دیگر گفت: ظاهر معاملات ممکن است کاملاً طبیعی باشد؛ همه در همان فضای بازار، سهم را ۵۰۰ تومان می‌خریدند و ۵۰۰ تومان می‌فروختند، بعد قیمت به ۸۰۰ تومان می‌رسد و حتی در ۷۹۰ تومان معامله می‌شود. اما سؤال این است که آیا این قیمت ۷۹۰ تومان حاصل یک فرآیند طبیعی عرضه و تقاضا و اخبار بنیادی بوده یا این‌که یک عده با یکدیگر تبانی کرده‌اند، تمام ابزار‌ها را به کار گرفته‌اند و قیمت را به ۷۹۰ تومان رسانده‌اند، در حالی که قیمت واقعی نباید به آن سطح می‌رسید؟

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار تأکید کرد: این‌جا قضاوت بسیار پیچیده می‌شود و ما نیز زمانی که می‌خواهیم گزارشی تهیه کنیم یا درباره یک پرونده اظهارنظر کنیم که آیا باید آن را به مرجع قضایی ارسال کنیم یا در سازمان بورس برخورد انضباطی انجام دهیم، نمی‌توانیم به‌راحتی تصمیم بگیریم.

وی افزود: البته الگو‌هایی برای شناسایی این رفتار‌ها وجود دارد و خوش‌بختانه هم در حوزه فناوری اطلاعات و آی‌تی روی این موضوع کار کرده‌ایم و هم در زمینه سیستم‌ها و روش‌های کشف، اقداماتی انجام شده است. این ابزار‌ها تا حدی به ما کمک می‌کنند، اما در نهایت باز هم باید مشخص شود که آیا رفتار مجرمانه اتفاق افتاده یا خیر و همین بخش کار بسیار دشوار است.

صیدی با اشاره به نقش دستگاه قضایی در ادامه فرآیند رسیدگی گفت: ما زمانی که پرونده را جمع‌بندی می‌کنیم و برای شما ارسال می‌کنیم، در واقع یک تصویر و یک نقشه از موضوع را در اختیار مرجع قضایی قرار داده‌ایم و حالا شما باید قضاوت کنید که آیا جرم اتفاق افتاده است یا خیر؛ بنابراین قطعاً کار در آن مرحله پیچیده‌تر می‌شود.

وی با تأکید بر ضرورت برگزاری چنین نشست‌هایی توضیح داد: با توجه به اهمیت موضوع جرم دستکاری بازار سرمایه، ضرورت دارد زمان بیش‌تری برای این موضوع اختصاص داده شود.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار با اشاره به این‌که هم‌کاری متقابل سازمان بورس و قوه قضاییه، هدف صیانت از حقوق سرمایه‌گذاران و توسعه عدالت و انصاف را بیش از پیش تحقق می‌بخشد، ادامه داد: برگزاری چنین نشست‌هایی کمک می‌کند تا با هم‌کاری یکدیگر به روش‌ها، الگو‌ها و معیار‌هایی دست پیدا کنیم تا بر اساس آنها بتوانیم عادلانه‌تر، دقیق‌تر و منصفانه‌تر قضاوت کنیم.

صیدی با تاکید بر این‌که این نشست می‌تواند آغازی برای هم‌فکری بیش‌تر ما در این زمینه باشد، درباره اهمیت رونق معاملات در بازار سرمایه گفت: رونق معاملات و توسعه بازار سرمایه برای کشور‌ها اهمیت قابل توجهی دارد؛ چراکه باعث تشکیل سرمایه و پویایی اقتصاد می‌شود. اما از طرف دیگر نباید اجازه دهیم جرم و دستکاری در بازار اتفاق بیفتد.

صیدی ادامه داد: وقتی دستکاری قیمت اتفاق می‌افتد، در واقع ثروت مردم جابه‌جا می‌شود. فرض کنید فردی یک سهم را گران‌تر بفروشد و در نتیجه، تعداد زیادی از مردم به ناحق وارد می‌شوند، پول خود را صرف خرید آن سهم می‌کنند و در نهایت پول از خریداران به سمت فروشنده منتقل می‌شود. فروشنده هم از بازار خارج می‌شود و افراد دیگری که سهم را در قیمت غیرواقعی خریداری کرده‌اند، گرفتار می‌شوند.

وی افزود: در چنین شرایطی، وضعیت شبیه یک آهن داغ است؛ در نهایت مشخص نیست این آهن دست چه کسی قرار می‌گیرد و ممکن است دست هرکس برسد، دست او را بسوزاند؛ بنابراین ضرورت دارد که درباره این موضوع گفت‌و‌گو و تبادل نظر کنیم و ابعاد مختلف آن را روشن‌تر کنیم.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار با اشاره به اقدامات قوه قضاییه در حوزه جرایم اقتصادی افزود: خوش‌بختانه از زمانی که با تصمیمات روسای قوه قضاییه، دادسرای جرایم اقتصادی تشکیل شد، رسیدگی به مسائل اقتصادی به شکل تخصصی‌تری انجام شده و کارایی نیز افزایش پیدا کرده است.

وی افزود: قطعاً این موضوع در بازار سرمایه نیز اهمیت دارد. هرچه بتوانیم موضوعات خاص بازار سرمایه را در حوزه جرایم اقتصادی با هم‌کاری یکدیگر بهتر پوشش دهیم، به نظر می‌رسد هم برای نهاد تنظیم‌گر و هم برای مرجع قضایی که مسئولیت رسیدگی به این پرونده‌ها را برعهده دارد، مفید خواهد بود. در نهایت منافع این همکاری به فعالان اقتصاد ایران خواهد رسید.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار با اشاره به اهمیت آموزش در زمینه شیوه‌های دستکاری بازار گفت: علاوه بر بحث‌های آموزشی، در دنیا فیلم‌های خوبی نیز در این رابطه ساخته شده است. پیشنهاد می‌کنم دوستان برنامه‌ای بگذارند تا در این زمینه نیز گفت‌وگویی داشته باشیم.

وی افزود: این فیلم‌ها مباحث اخلاقی، غیراخلاقی، تکنیک‌های دستکاری بازار و درگیری میان افراد درستکار و افراد متقلب را به شکل خوبی نمایش می‌دهند. از این رو، چنین نمونه‌هایی می‌تواند برای آشنایی با شیوه‌هایی که در عمل اتفاق می‌افتد، بسیار کمک‌کننده باشد.