رقابت راهبردی پکن و واشنگتن در سایه تحولات جهانی

به گزارش مجله خبری نگار، در میانه جنگ فرسایشی آمریکا علیه ایران، سفر ترامپ به پکن فقط یک دیدار دیپلماتیک نبود؛ چین با ادبیات سنگین و محاسبه‌گرانه از «تله توسیدید» گفت و عملاً به واشنگتن هشدار داد که دوران تصمیم‌گیری یک‌جانبه آمریکا برای جهان، به پایان رسیده است.

ترامپ در پکن دنبال چه بود؟ درست در روز‌هایی که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران وارد فاز فرسایشی شده و فشار‌های اقتصادی و نظامی بر واشنگتن افزایش یافته، دونالد ترامپ راهی پکن شد؛ سفری که بسیاری آن را تلاشی اضطراری برای مدیریت همزمان بحران ایران و رقابت با چین توصیف کردند.

اما آنچه این سفر را تاریخی کرد، نه لبخند‌ها و تشریفات، بلکه جملاتی بود که شی جین‌پینگ مقابل دوربین‌ها بر زبان آورد. رئیس‌جمهور چین مستقیماً از مفهوم «تله توسیدید» نام برد؛ مفهومی که در ادبیات روابط بین‌الملل، هشدار درباره خطر جنگ میان قدرت مسلط و قدرت نوظهور است.

شی خطاب به ترامپ گفت:

«آیا چین و آمریکا می‌توانند بر تله توسیدید غلبه کنند و الگوی جدیدی از روابط میان قدرت‌های بزرگ ایجاد کنند؟»

این جمله، فقط یک عبارت دانشگاهی نبود؛ یک هشدار ژئوپلیتیک بود. چین عملاً داشت به آمریکا می‌گفت جهان دیگر متعلق به نظم تک‌قطبی دهه ۹۰ نیست و واشنگتن باید واقعیت ظهور قدرت‌های جدید را بپذیرد.

تفاوت دو لحن دو جهان

تقابل واقعی، حتی در لحن دو رئیس‌جمهور هم آشکار بود. شی جین‌پینگ درباره «تحولات بی‌سابقه جهانی»، «ثبات بین‌المللی»، «آینده بشریت» و «همکاری قدرت‌های بزرگ» صحبت می‌کرد؛ ادبیاتی که نشان می‌داد پکن خود را در قامت یک بازیگر تمدنی و معمار نظم جدید جهانی می‌بیند.

اما پاسخ ترامپ، بیشتر شبیه گفت‌وگوی یک تاجر هیجان‌زده بود تا رهبر یک ابرقدرت گرفتار در چند بحران همزمان. او از «زیبایی کودکان»، «افتخار دوستی با شی» و «بزرگ‌ترین نشست تاریخ» حرف زد و بار‌ها جملاتی احساسی و شخصی به کار برد.

همین تفاوت لحن، سوژه تحلیل بسیاری از ناظران شد. یک تحلیلگر شناخته‌شده در شبکه ایکس نوشت:

«یکی درباره آینده جهان حرف می‌زد و دیگری طوری صحبت می‌کرد که انگار به ملاقات کراش سیاسی‌اش رفته است.»

در واقع، این فقط اختلاف سبک نبود؛ اختلاف دو تصویر از جهان بود. چین در حال سخن گفتن از پایان نظم قدیمی بود و آمریکا هنوز درگیر نوستالژی دوران سلطه مطلق.

ایران محور اختلاف پکن و واشنگتن

ترامپ ظاهراً امیدوار بود از سفر به چین، یک دستاورد فوری درباره ایران بیرون بکشد. او پس از دیدار مدعی شد که با شی جین‌پینگ «تقریباً درباره همه چیز پیرامون ایران توافق کامل» دارد.

اما فقط ساعاتی بعد، نماینده چین در شورای امنیت عملاً این ادعا را خنثی کرد. پکن اعلام کرد پیش‌نویس قطعنامه آمریکا و برخی کشور‌های عربی درباره ایران و تنگه هرمز «از نظر محتوا و زمان‌بندی مناسب نیست.»

پیام روشن بود:

چین حاضر نیست در پروژه فشار حداکثری علیه ایران، پشت واشنگتن بایستد.

روزنامه لبنانی «الاخبار» هم نوشت سفر ترامپ به پکن، محدودیت توان آمریکا در تحمیل خواسته‌هایش را آشکار کرد و چین هیچ امتیاز راهبردی درباره تهران نداد.

همچنین سخنگوی وزارت خارجه چین نیز هشدار داد جنگ علیه ایران «پیامد‌های جدی» برای منطقه خواهد داشت و حفظ ثبات خلیج فارس ضروری است؛ موضعی که عملاً با روایت جنگ‌طلبانه واشنگتن فاصله داشت.

هشدار تله توسیدید چیست؟

اما اصل ماجرا فراتر از ایران است. چین امروز احساس می‌کند آمریکا در حال واکنش عصبی به افول تدریجی هژمونی خود است؛ همان چیزی که نظریه «تله توسیدید» درباره‌اش هشدار می‌دهد.

در این نظریه، وقتی یک قدرت نوظهور جایگاه قدرت مسلط را تهدید کند، ترس و واکنش افراطی قدرت قدیمی می‌تواند جهان را به سمت جنگ سوق دهد. دقیقاً همان وضعیتی که اکنون میان واشنگتن و پکن در حال شکل‌گیری است.

جنگ اوکراین، تنش تایوان، جنگ ایران، بحران انرژی و رقابت اقتصادی؛ همه اینها قطعات یک پازل بزرگ‌ترند.

چین می‌داند آمریکا هنوز می‌خواهد جهان را با منطق دهه‌های گذشته اداره کند؛ با تحریم، تهدید، جنگ و ائتلاف‌های نظامی. اما پکن معتقد است موازنه جهانی تغییر کرده و دوران «تصمیم‌گیری برای همه جهان» تمام شده است.

از همین زاویه، اشاره مستقیم شی جین‌پینگ به تله توسیدید، یک هشدار تاریخی به ترامپ بود:

اگر آمریکا بخواهد با زور، نظم قدیمی را حفظ کند، نه‌تنها شکست می‌خورد بلکه جهان را وارد آشوبی بزرگ‌تر می‌کند.

ترامپ میان تهران و پکن گرفتار شد

واقعیت این است که آمریکا امروز همزمان در دو میدان تحت فشار قرار دارد؛ در غرب آسیا با جنگ فرسایشی علیه ایران و در شرق آسیا با قدرت‌گیری چین.

واشنگتن تصور می‌کرد می‌تواند با نمایش قدرت نظامی، هم تهران را مهار کند و هم به پکن پیام قدرت بدهد. اما نتیجه برعکس شد. جنگ ایران هزینه‌های سنگین اقتصادی و نظامی روی دست آمریکا گذاشته و همزمان چین با خونسردی، جایگاه خود را به‌عنوان بازیگر مستقل جهانی تثبیت کرده است.

نشانه این اعتمادبه‌نفس را می‌شود در خبر سفر قریب‌الوقوع ولادیمیر پوتین به پکن دید؛ دیداری که تنها چند روز پس از خروج ترامپ از چین انجام می‌شود و پیام روشنی درباره شکل‌گیری بلوک‌های جدید قدرت دارد.

امروز دیگر مسئله فقط ایران نیست؛ مسئله این است که آمریکا برای نخستین‌بار بعد از جنگ سرد، با جهانی روبه‌رو شده که حاضر نیست زیر چتر تصمیم‌های واشنگتن بماند؛ و شاید به همین دلیل بود که شی جین‌پینگ، در همان ابتدای دیدار، از «تقاطع تاریخی جهان» حرف زد؛ تقاطعی که در آن، نظم قدیمی آرام‌آرام در حال فروپاشی است.