کودکان و دلهره زندگی در سایه ترس

به گزارش مجله خبری نگار،سالن ورزشی که همیشه محلی برای شور و شوق کودکان بود امروز به کوهی از خاک و آهن تبدیل شده حالا آساره (دختر بچه) از دور با بغض به آن نگاه می‌کند و می‌گوید یعنی عکس و مدارکم برای کمربند زردم همه و همه خراب شده‌اند آن زیر.

صدایش را آرام‌تر می‌کند و می‌گوید که آن دختر کاپشن صورتی هم مثل من کمربند زرد بود، ولی چرا داشت گریه می‌کرد، بدون اینکه منتظر پاسخ بماند خودش جواب خودش را می‌دهد که فکر کنم برای سالن ورزشی که خراب شده گریه می‌کرد.

سالن ورزشی شهید کردی بروجرد، یکی از مکان‌هایی بود که هفته گذشته مورد حمله موشکی اسراییل و آمریکا قرار گرفت، مکانی که در منطقه‌ای مسکونی واقع شده بود و انفجار آن همراه با رعب و وحشت بسیاری برای مردم و به خصوص برای کودکان بود، آساره یکی از کودکانی است که در این باشگاه عضو بوده و با اشتیاق روز‌های فرد در کلاس تکواندو حاضر می‌شد و حالا بعد از خراب شدن باشگاه مدام می‌پرسد، باشگاه را با چه وسلیه‌ای خراب کردند، چرا خراب کردن؟ جنگ‌ها چرا به وجود می‌آیند؟ بمب چه شکلی است؟ مگه ما چکار کردیم که باشگاه ما رو خراب می‌کنند؟

زندگی روزمره همه به خصوص کودکان و نوجوانان در کانون تلاطمی ناخواسته قرار گرفته این روز‌ها نه با تقویم، که با حوادث و اخبار منفی و ارتفاع صدای بمباران‌ها اندازه‌گیری می‌شود، در این شرایط خانه‌ها دیگر پناهگاه نیستند، بلکه جعبه‌هایی هستند که هر لحظه ممکن است، فرو بریزند.

مدارس تعطیل شده‌اند و دانش آموزان در فضای مجازی هنوز باهم ارتباط دارند، برای کودکان، این شرایط جنگی به معنای تولد دوباره در یک جهان متزلزل است؛ جایی که حس بنیادین احساس امنیت زیر سوال رفته است و در تلاش هستند تا با تمرکز بر تصاویر و صدای سرکوب‌شده در ذهن، از واقعیت فرار کنند، از طرفی نوجوانان با پرسش‌های عمیق درباره عدالت، بقا و آینده دست و پنجه نرم می‌کنند، خانواده‌ها در عین حال که باید درگیر مراقبت فیزیکی از خود و فرزندان باشند باید بتوانند به دغدغه‌ها و نگرانی‌ها بچه‌ها نیز توجه کند.

پرسش این است که چگونه این جنگ، با تمام ابعاد فیزیکی آن زخم‌هایی عمیق و نامرئی بر روان این نسل وارد می‌کند؟ پاسخ به این سوال نیازمند یک پاسخ جامع و فوری برای حفظ سلامت روان و پیوستگی آموزشی است.

فراتر از آوارها؛ شکاف‌های پنهان در روان و جامعه نسل جنگ

جنگ فقط در بمب‌های که از آسمان ریخته می‌شود نیست بلکه وقتی بمباران‌ها متوقف شود، آنهایی که زنده می‌مانند نیز تا سال‌ها اثرات روانی و اجتماعی جنگ را با خود حمل می‌کنند، کارشناسان تاکید می‌کنند که تاثیرات جنگ بین ۲ کشور بر کودکان و نوجوانان، چالشی چندلایه است که فراتر از جراحات فیزیکی، ساختار روانی و اجتماعی این نسل را می‌تواند هدف قرار دهد، هرچند میزان حساسیت و تاب آوری نسل‌ها هم می‌تواند در عمق این تاثیرات بر نسل‌های امروز که با رفاه و امکانات بیشتری بزرگ شده بسیار تاثیر گذارتر است.

روانشناس بالینی در این خصوص با اشاره به اینکه در شرایط جنگی در وضعیت «ترومای مزمن» به سر می‌برند، گفت: برای کودک که در معرض بمباران قرار گرفته جهان ناامن شده آنها در یک حالت برانگیختگی دائمی زندگی می‌کنند، یک صدای بلند، تکان ناگهانی، یا حتی رنگی خاص می‌تواند مغز آنها را به یاد انفجار بیندازد.

زینب جعفری افزود: این واکنش دائمی برای بقا، انرژی ذهنی کودک را تخلیه کرده و عملا مانع از یادگیری، بازی و تمرکز می‌شود، مهم‌تر از آن، نوجوانان با بحران بزرگ کاهش حس کنترل رو‌به‌رو هستند؛ آنها این پیام را دریافت می‌کنند که آینده‌شان توسط نیرو‌های خارج از کنترل آنها رقم می‌خورد که این خود به افسردگی عمیق می‌انجامد.

وی بیان کرد: بسیاری از مشکلات رفتاری مانند پرخاشگری یا عقب‌نشینی فقط علائم بیرونی ناتوانی در مدیریت اضطراب پنهان هستند و نیاز به مداخله فوری تخصصی دارند.

این روانشناس بالینی بیان کرد: از منظر روانشناسان، بزرگترین چالش در مناطق جنگ‌زده “ترومای پیچیده” (Complex Trauma) است که نه یک رویداد منفرد، بلکه مجموعه‌ای از آسیب‌ها در طول زمان است، به طوری که کودک در محیطی زندگی می‌کند که امنیت، که بنیان هرگونه رشد سالم است، تضعیف شده و این امر می‌تواند منجر به برانگیختگی دائمی سیستم عصبی شده و به شکل اضطراب جدایی در خردسالان و افسردگی فلج‌کننده در نوجوانان در آینده بروز می‌یابد.

جعفری ادامه داد: ذهن دائما در حالت “بقا” است و این امر ظرفیت‌های شناختی، تمرکز و یادگیری را به شدت کاهش می‌دهد و علاوه بر این برای نوجوان، این تجربه اغلب منجر به کاهش خودکارآمدی می‌شود، آنها درک می‌کنند که توانایی کنترل محیط پیرامون خود را ندارند، این احساس ناتوانی عمیق، اگر به درستی مداخله نشود، بذر شک و بدبینی نسبت به آینده را در آنها می‌کارد و زمینه‌ساز رفتار‌های پرخطر در آینده است.

وی در خصوص مدیریت بحران در خانه و اینکه در چه کار‌هایی باید در این محیط انجام شود، گفت و چگونه باید بود؟ ادامه داد: وظیفه والدین و مراقبان در این شرایط، تبدیل شدن به لنگر ثبات است.

این روانشناس یادآور شد: پاسخ به سوال‌های سخت باید به صورت شفاف و متناسب با سن باشد و در پاسخ به سوال‌هایی مانند "چرا جنگ است؟ "، باید صداقت محتاطانه را در پیش گرفت، هدف نباید توضیح پیچیدگی‌های سیاسی باشد، بلکه باید بر این اصل تمرکز کرد و تاکید بر ایمنی فعلی کودک و انتقال امید به آینده‌ای بهتر.

جنگ زنجیره‌های اجتماعی را می‌سوزاند

دانش آموخته دکترای جامعه شناسی در خصوص تاثیرات مهم جنگ بر کودکان در فروپاشی زیرساخت‌های حمایتی گفت: جنگ، زنجیره‌های اجتماعی را می‌سوزاند و نقش اصلی نهاد‌های مهم مانند خانواده، مدرسه و محله در انتقال امنیت و هنجار‌ها به‌طور کامل مختل می‌نماید و ما شاهد انزوای اجتماعی سریع هستیم، وقتی مدرسه تعطیل می‌شود، کودکان نه تنها آموزش را بلکه مهم‌ترین بستر برای یادگیری تعاملات سازنده را نیز از دست می‌دهند.

پروین زمانی افزود: از طرفی دیگر این تضعیف شبکه‌های حمایتی و بهم خوردن نظم روزمره کودکان برای آنها نوعی ناامنی هستی شناختی ایجاد می‌کند که باعث می‌شود دچار اضطراب و استرس و دیگر اختلالات روانی می‌گردد و این مشکل به خصوص در کودکانی که در نزدیکی مناطق بمباران شده زندگی می‌کنند و با کسانی که خانه‌های خود و حتی بستگان خود را در اثر جنگ از دست داده‌اند می‌تواند بسیار بیشتر باشد و این ترس دایمی را در آنها ایجاد کند که آنها نیز در معرض این خطرات قرار دارند.

وی بیان کرد: در نتیجه از منظر جامعه‌شناسی جنگ را نه فقط یک واقعه، بلکه یک فروپاشی نظام‌مند در نظر می‌گیرد که در بلندمدت می‌تواند کارکرد نهاد‌های اساسی جامعه را مختل کند و بزرگترین آسیب اجتماعی، نه خود بمباران، بلکه نابودی “سرمایه اجتماعی” است. از دست دادن همسایگان، مدرسه و از کار افتادن نهاد خانواده به عنوان سنگر اصلی انتقال هنجارها، کودک را در خلا اجتماعی رها می‌کند. این خلا محیطی ایده‌آل برای ظهور ناهنجاری‌های اجتماعی (Anomie) فراهم می‌آورد.

راهکار‌ها موثر برای کاهش اضطراب

این جامعه شناس یادآور شد: تحلیل‌های متخصصان نشان می‌دهد که آسیب‌های جنگ بر کودکان، یک بحران پنهان است، درمان این نسل نیازمند فراتر رفتن از توزیع غذا و پتو است؛ بلکه باید بر بازسازی حس امنیت روانی و ترمیم بافت‌های اجتماعی فرو ریخته، با استفاده از حمایت‌های روانشناختی و اجتماعی تمرکز کنیم و این سرمایه‌گذاری، تضمین‌کننده جلوگیری از تبدیل شدن تروما‌های امروز به مشکلات اجتماعی مزمن فردا است.

زمانی اضافه کرد: بنابراین بحران جنگ، فقط یک مسئله دراماتیک نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از چالش‌های روزانه است که نیازمند راهکار‌های عملیاتی فوری در خانه و جامعه است.

کودکان و لحظه انفجار

وی در خصوص زمان مواجهه با صدای ناگهانی بمباران ادامه داد: در این خصوص دستورالعمل فوری به والدین این است که حفظ آرامش ظاهری، حرکت سریع به پناهگاه باید بدون هول و ایجاد وحشت انجام شود، پس از استقرار، استفاده از تکنیک‌های حواس‌پرتی مانند بازی‌های تمرکزی ساده مانند شمردن اشیا به رنگ خاص به کودک کمک می‌کند تا سیستم عصبی خود را از حالت جنگی خارج کند.

جامعه شناس و پژوهشگر اجتماعی تاکید کرد: جامعه‌شناسان و متخصصان آموزش بر این باورند که توقف آموزش، یک آسیب اجتماعی بلندمدت است که تاثیراتش از خود تخریب فیزیکی نیز مخرب‌تر است بنابراین تعطیلی مدرسه یعنی از دست رفتن چارچوب زمانی و مکانی امن برای کودک از این رو حفظ پیوستگی آموزشی، حتی در سطح ابتدایی، به معنای بازسازی تدریجی نظم اجتماعی در ذهن کودک است.

زمانی افزود: این امر با ایجاد یک برنامه روزانه ثابت در خانه، استفاده از منابع آنلاین هرچند محدود و تبدیل والدین به تسهیل‌گر یادگیری محقق می‌شود، علاوه بر این تاکید بر مهارت‌های زندگی مانند چگونه مواجهه با ترس و نگرانی در کنار دروس اموزشی، می‌تواند به نوجوانان کمک کند تا حس خودکارآمدی خود را بازیابی کنند.

وی گفت: تاثیر فناوری بر کودکان و نوجوانان در شرایط جنگی یک پارادوکس است که نیاز به مدیریت دقیق دارد.

پژوهشگر اجتماعی بیان کرد: بنابراین نظارت کافی بر محتوای دریافتی بسیار ضروری است، نمایش مداوم تصاویر خشونت‌آمیز و آوارگی و دیدن خبر‌ها می‌تواند کودکان را در معرض مواجهه مجدد با تروما (Re-traumatization) قرار می‌دهد و وضعیت روانی آنها را وخیم‌تر می‌کند.

زمانی اظهار کرد: در این شرایط مدیریت زمان فراغت بچه‌ها و استفاده آنها از فضای مجازی را باید تحت نظارت قرار داد، از منظر فرصت البته فضای مجازی می‌تواند برای نوجوانان به ابزاری حیاتی تبدیل شود، حفظ ارتباط با دوستان، دسترسی به آموزش از راه دور و دریافت خدمات مشاوره‌ای آنلاین.

وی اضافه کرد: در نتیجه برای کودکان، این ابزار باید کاملا محدود و کنترل‌شده باشند و خانواده‌ها باید با کودکان و به خصوص نوجوانان، درباره آنچه می‌بینند گفت‌و‌گو کنند و به آنها بیاموزند که چگونه منابع معتبر را از اخبار جعلی تفکیک کنند و از فضای آنلاین به عنوان فضایی برای ابراز و حمایت متقابل استفاده کنند، نه فرار از واقعیت.