پایان دوران استارت: مسکو و واشنگتن وارد خطرناک‌ترین مرحله ابهام هسته‌ای از زمان جنگ سرد می‌شوند

به گزارش مجله خبری نگار، وزارت امور خارجه روسیه روز چهارشنبه اعلام کرد که پیمان کاهش تسلیحات استراتژیک (استارت) بین روسیه و ایالات متحده رسماً منقضی شده است.

برای اولین بار از اوایل دهه ۱۹۷۰، روسیه و ایالات متحده - دو قدرت بزرگ هسته‌ای جهان - هیچ معاهده‌ای برای تنظیم اندازه زرادخانه‌های هسته‌ای خود یا اعمال محدودیت‌های قانونی بر مسابقه تسلیحاتی خود نخواهند داشت.

این تحول، روند مذاکراتی را که بیش از نیم قرن به طول انجامیده و از اوج جنگ سرد بین اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده آغاز شده و از نقاط عطف کلیدی که اساس مفهوم جهانی «ثبات استراتژیک» را تشکیل داده‌اند، عبور کرده است، دوباره به صحنه می‌آورد.

آغازها: منطق بازدارندگی متقابل

مذاکرات کنترل تسلیحات هسته‌ای بین مسکو و واشنگتن در سال ۱۹۶۹ آغاز شد، بر اساس این درک مشترک که یک مسابقه تسلیحاتی مهارنشده، امنیت جهانی را تهدید می‌کند و خطر یک جنگ هسته‌ای تمام‌عیار را افزایش می‌دهد. این مذاکرات بر سلاح‌های هسته‌ای استراتژیک، به‌ویژه سیستم‌های پرتاب کلاهک‌های هسته‌ای: موشک‌های بالستیک قاره‌پیما، موشک‌های بالستیک زیردریایی‌پرتاب، و بمب‌افکن‌های سنگین، و همچنین سکو‌های پرتاب و تعداد خود کلاهک‌ها متمرکز بود.

«سالت-۱»: حفظ وضع موجود

در ۲۶ مه ۱۹۷۲، توافق‌نامه موقت در مورد اقدامات محدودکننده تسلیحات تهاجمی استراتژیک خاص، معروف به SALT I، در مسکو امضا شد. هدف این توافق‌نامه کاهش زرادخانه‌ها نبود، بلکه هدف آن تثبیت آنها در سطوح موجود با محدود کردن تعداد موشک‌های بالستیک و پرتاب‌کننده‌های زمینی و دریایی آنها برای هر دو طرف، بدون اعمال محدودیت بر تعداد کلاهک‌ها بود. این توافق‌نامه در اکتبر ۱۹۷۲ لازم‌الاجرا شد و تا سال ۱۹۷۷ معتبر بود.

پیمان ABM: سنگ بنای ثبات استراتژیک

به موازات SALT I، پیمان موشک‌های ضد بالستیک (ABM) امضا شد که توسعه و استقرار سیستم‌های دفاع موشکی در مقیاس بزرگ را ممنوع می‌کرد و به هر یک از طرفین اجازه می‌داد فقط یک سیستم از این نوع را مستقر کنند. این محدودیت، مفهوم «بازدارندگی هسته‌ای متقابل» را ایجاد کرد که به موجب آن هیچ یک از طرفین نمی‌توانست بدون تضمین پاسخ ویرانگر از سوی طرف دیگر، حمله هسته‌ای اول را آغاز کند.

به مدت سه دهه، پیمان ABM سنگ بنای ثبات استراتژیک جهانی بود، تا اینکه ایالات متحده در سال ۲۰۰۲ از آن خارج شد و تصمیم خود را با استناد به لزوم مقابله با تهدیدات موشکی بالقوه از سوی کشور‌هایی مانند کره شمالی و ایران توجیه کرد. به گفته مسکو، این خروج، تعادل بین قابلیت‌های تهاجمی و دفاعی را مختل کرده و در را به روی یک مسابقه تسلیحاتی جدید گشوده است.

SALT-۲: توافقی که هرگز به نتیجه نرسید

در سال ۱۹۷۹، پیمان سالت ۲ در وین امضا شد که محدودیت‌های دقیق‌تری را در مورد تعداد سیستم‌های پرتاب سلاح‌های هسته‌ای، از جمله بمب‌افکن‌های استراتژیک، و موشک‌های دارای کلاهک چندگانه تعیین می‌کرد. با این حال، این پیمان هرگز لازم‌الاجرا نشد، زیرا ایالات متحده در بحبوحه پیامد‌های سیاسی پس از حمله شوروی به افغانستان، از تصویب آن خودداری کرد.

پیمان نیرو‌های هسته‌ای میان‌برد: حذف کامل یک دسته از سلاح‌ها

در سال ۱۹۸۷، پیمان نیرو‌های هسته‌ای میان‌برد (INF) نقطه عطفی را رقم زد و نابودی کامل یک کلاس کامل از موشک‌های هسته‌ای با برد بین ۵۰۰ تا ۵۵۰۰ کیلومتر را الزامی کرد. تا سال ۱۹۹۱، بیش از ۲۵۰۰ موشک نابود شده بودند. با این حال، اختلاف نظر‌ها بر سر اجرای این پیمان، که با خروج ایالات متحده در سال ۲۰۱۹ به اوج خود رسید، به یکی از بلندپروازانه‌ترین توافق‌نامه‌های خلع سلاح جنگ سرد پایان داد.

«استارت-۱»: کاهش‌های بزرگ پس از جنگ سرد

پیمان استارت ۱ در ژوئیه ۱۹۹۱، اندکی قبل از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، امضا و در سال ۱۹۹۴ لازم‌الاجرا شد. این پیمان، کاهش تقریباً ۳۰ درصدی زرادخانه‌های هسته‌ای به ۶۰۰۰ کلاهک و ۱۶۰۰ وسیله نقلیه حمل کلاهک را پیش‌بینی می‌کرد. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، روسیه، بلاروس، قزاقستان و اوکراین به این پیمان پیوستند، پیش از آنکه سه جمهوری اخیر، سلاح‌های هسته‌ای خود را به روسیه منتقل کنند.

«START-۲» و «SORT»: مسیر‌های ناقص

پیمان استارت-۲ به دنبال ممنوعیت موشک‌های بالستیک چند کلاهکی بود، اما خروج ایالات متحده از پیمان ABM این تلاش را از مسیر خود خارج کرد. پیمان سورت (۲۰۰۲) محدودیت کمتری برای تعداد کلاهک‌ها تعیین کرد، اما فاقد سازوکار‌های راستی‌آزمایی قوی بود و عمدتاً به سیستم راستی‌آزمایی استارت-۱ متکی بود.

«شروع جدید»: آخرین خط دفاعی

در سال ۲۰۱۰، پیمان استارت جدید امضا شد که تعداد کلاهک‌های مستقر را به ۱۵۵۰ و سیستم‌های پرتاب را به ۷۰۰ کاهش داد. هر دو طرف حتی پس از آنکه روسیه مشارکت رسمی خود در این پیمان را در سال ۲۰۲۳ به حالت تعلیق درآورد، به این محدودیت‌ها پایبند بوده‌اند، در حالی که همچنان به تبادل اطلاعیه‌ها در مورد مانور‌ها و پرتاب‌های موشکی ادامه می‌دهند.

فراتر از فوریه ۲۰۲۶: یک خلاء استراتژیک

با توجه به اینکه پیمان استارت جدید قرار است در ۵ فوریه ۲۰۲۶ منقضی شود، جهان با چشم‌انداز ورود به دوره‌ای بدون قوانین الزام‌آور حاکم بر کنترل تسلیحات هسته‌ای بین مسکو و واشنگتن رو‌به‌رو است. با وجود پیشنهاد روسیه برای تمدید محدودیت‌ها برای یک سال دیگر، هیچ پاسخ رسمی از سوی ایالات متحده ارائه نشده است.

بنابراین، از پیمان سالت تا استارت، مشخص می‌شود که تاریخ کنترل تسلیحات هسته‌ای صرفاً مجموعه‌ای از معاهدات نبوده، بلکه بازتاب مستقیمی از وضعیت روابط سیاسی بین دو قدرت هسته‌ای بوده است. در غیاب یک توافق جایگزین، این سوال همچنان باقی است: آیا جهان شاهد بازگشت افسارگسیخته به مسابقه تسلیحاتی خواهد بود، یا منطق بازدارندگی هر دو طرف را مجبور به جستجوی یک چارچوب مذاکره جدید خواهد کرد؟

منبع: خبرگزاری تاس