قرارداد مونترو و نحوه اجرای آن از سوی ترکیه در جنگ اوکراین

به گزارش مجله خبری نگار امروز (چهارشنبه)، امپراطوری عثمانی در دوران جنگ جهانی اول در صف نیرو‌های بازنده جنگ جای گرفته بود و دولت‌های پیروز در جنگ برای تنبیه امپراطوری عثمانی پس از پایان این جنگ با امضای معاهده سرو تنگه‌های بسفر و داردانل را مناطق بین المللی اعلام و سرزمین‌های اطراف آن‌ها را مناطق غیرنظامی اعلام کردند. با فروپاشی امپراطوری عثمانی و تشکیل جمهوری نوین ترکیه، پیمان "لوزان" در سال ۱۹۲۳ با دولت جدید ترکیه منعقد شد و در این قرارداد نیز مساله بین المللی بودن تنگه‌های بسفر و داردانل تایید، ولی با شروع جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۳۶ میلادی دولت وقت ترکیه اعلام کرد که با تغییر اوضاع بین المللی تامین امنیت تنگه‌های بسفر و داردانل میسر نمی‌باشد و از دولت‌های امضا کننده پیمان لوزان درخواست کرد که با تشکیل یک گردهمایی پیمان لوزان را بازنگری کنند.

درخواست دولت آنکارا در آن سال مورد قبول واقع شد و بین ترکیه و قدرت‌های جهانی در سال ۱۹۳۶ میلادی قرارداد "مونترو" به امضاء رسید. منطبق با قرارداد یاد شده حاکمیت ترکیه بر تنگه‌های بسفر و داردانل که آبراه‌های حیاتی برای ورود و خروج کشتی‌ها به دریای سیاه است قطعی شد.

منطبق با قرارداد مونترو اجازه عبور رایگان کشتی‌های تجاری از سوی ترکیه تضمین شده بود. در بخش‌هایی از مفاد قرارداد یاد شده برای کشتی‌های جنگی که در دریای سیاه ساحلی ندارند محدودیت‌های وضع شده بود. از جمله این محدودیت‌ها تعیین محدوده زمانی برای تناژ کشتی‌های جنگی و نیز محدودیت طول اقامت بود. ممانعت از تردد ناو‌های هواپیمابر نیز از این تنگه نیز از جمله محدودیت‌های یاد شده بود.

در چارچوب قرارداد مونترو حق عبور کشتی‌های جنگی کشور‌های حاشیه دریای سیاه به رسمیت شناخته شده است، ولی این کشور‌ها باید این مساله را در یک بازه زمانی و قبل از عبور کشتی‌ها به اطلاع مسوولین ترکیه برسانند. کشور‌هایی که در حوزه دریای سیاه نیستند نیز در صورتی که درخواستی برای عبور کشتی‌های جنگی خود از این تنگه‌ها را دارند این مساله را می‌باید ۱۵ روز قبل به اطلاع ترکیه برسانند.

با شروع جنگ سرد و قدرت گرفتن اتحاد جماهیر شوروی سابق، مسکو در سال ۱۹۴۶ خواستار اعمال حاکمیت مشترک بر تنگه‌های بسفر و داردانل شد و درخواست داشتن یک پایگاه دایمی در تنگه داردانل را کرد که این مساله با مقاومت ترکیه و حمایت کشور‌های غربی از ترکیه اجرا نشد و قرارداد مونترو به صورت اولیه اجرا شد.

در بخش‌هایی از قرارداد یاد شده پیش بینی‌هایی در زمینه دوران جنگ و عبور کشتی‌های جنگی کشور‌های حاشیه دریای سیاه و کشتی‌های جنگی دیگر کشور‌ها در دوران جنگ شده است.

ترکیه از دهه ۱۹۵۰ میلادی عضو پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) می‌باشد؛ این کشور که خط مقدم جبهه غرب در دوران جنگ سرد در مقابله با بلوک شرق بود متعاقب فروپاشی شوروی به ادعای برخی، اهمیت خود برای غرب را از دست داد، ولی گذشت زمان این نکته که ترکیه همچنان برای غرب اهمیت حیاتی دارد را اثبات کرده است.

در روز‌های اخیر و متعاقب ورود نیرو‌های روس به اوکراین مساله عبور کشتی‌های جنگی از تنگه‌های بسفر و داردانل که منطبق با قرارداد مونترو تنظیم شده است یکی از موضوعات بسیار مهم مورد بحث در روند این درگیری‌ها بود.

نحوه اجرای قرارداد مونترو از سوی ترکیه نیز یکی از موضوعات مهم مورد بحث بود. موضع رسمی دولت ترکیه در این زمینه نه در روز‌های نخست شروع درگیری‌ها که چهار روز بعد از شروع و تداوم درگیری‌های بین دو کشور از سوی ترکیه اعلام شد.

ولادومیر زلنسکی رییس جمهور اوکراین پس از شروع درگیری‌ها بین روسیه و اوکراین در تماس تلفنی رجب طیب اردوغان رییس جمهور ترکیه با وی ضمن تشکر از مواضع ترکیه در زمینه جنگ اوکراین گفت: ممنوعیت ورود کشتی‌های جنگی روسیه با دریای سیاه برای اوکراین بسیار اهمیت دارد.

ترکیه در روز‌های نخست درگیری‌ها با امید به اینکه درگیری‌ها در کوتاه مدت می‌تواند خاتمه یابد از بکار بردن کلمه جنگ در درگیری‌های بین روسیه و اوکراین خودداری کرد، زیرا در صورتی که ترکیه بطور رسمی اعلام می‌کرد که درگیری‌های یاد شده جنگ می‌باشد می‌بایست منطبق با مفاد قرارداد از تردد کشتی‌های جنگی از تنگه‌های بسفر و داردانل ممانعت به عمل بیاورد.

با تشدید درگیری‌ها در اوکراین در مرحله نخست "فخرالدین آلتون" رییس دایره ارتباطات ریاست جمهوری و "ابراهیم کالین" سخنگوی ریاست جمهوری ترکیه در صفحات اجتماعی خود کلمه جنگ را در درگیری‌های اوکراین بکار بردند و متعاقب آن نیز مولود چاووش اوغلو وزیرخارجه ترکیه با تاکید بر اینکه درگیری‌ها در اوکراین یک جنگ تمام عیار است، اعلام کرد ماده‌های قرارداد مونترو در دوران جنگ اعمال خواهد شد.

چاووش اوغلو در گفتگو با شبکه خبری سی ان ان ترک با تاکید بر اینکه وضعیت اوکراین به یک جنگ تبدیل شده است، گفت: ترکیه به صورت شفاف قرارداد مونترو را اجرا خواهد کرد.

وی در خصوص عبور کشتی‌های جنگی از تنگه‌های بسفر و داردانل نیز گفت: قرارداد مونترو مقدمات عبور کشتی‌های جنگی کشور‌های ساحلی و غیر ساحلی را فراهم می‌کند. ترکیه تا کنون این قرارداد را به طور کامل اجرا کرده است. ما توافق مونترو را اجرا می‌کنیم.

چاووش اوغلو با تاکید بر اینکه تمامی بند‌ها و تبصره‌های قرارداد مونترو بطور کامل اجرا خواهد شد، گفت: منطبق با قرارداد کشتی‌های جنگی متعلق به کشور‌های طرف درگیری در صورتی که در یک بندر در کناره دریای سیاه ثبت شده اند، می‌توانند به پایگاه‌های خود در بنادر دریای سیاه مراجعه بکنند و بجز این مورد عبور کشتی‌های جنگی در دوران جنگ از تنگه‌های بسفر و داردانل میسر نخواهد بود.

وزیرخارجه ترکیه با تاکید بر اینکه مفاد قرارداد مونترو بطور کامل اجرا خواهد شد، ابراز امیدواری کرد که کشور‌های مختلف با درنظرگیری مفاد این قرارداد گام‌های خود را بردارند و از طرح تقاضا‌های منافی مونترو از ترکیه خودداری بکنند.

ابراهیم کالین سخنگوی ریاست جمهوری ترکیه نیز شب گذشته در گفتگو با شبکه تلویزیونی سی ان ان ترک در پاسخ به سوالی در زمینه اعمال قرارداد مونترو گفت: به کشور‌های طرف قرارداد این مساله که تحت شرایط جنگی قرارداد مونترو اجرا خواهد شد را اعلام کرده ایم و امیدواریم کشور‌های دیگر در این زمینه خواست‌های متفاوتی از ترکیه نداشته باشند.

مولود چاووش اوغلو نیز اعلام کرد که روسیه درخواست عبور چهار کشتی جنگی خود از تنگه‌های بسفر و داردانل را برای ورود به دریای سیاه به ترکیه داده بود، ولی چون پایگاه اصلی سه کشتی در دریای سیاه نبود به تردد آن‌ها اجازه داده نشد و تنها به یک کشتی جنگی که پایگاه آن در دریای سیاه بود مجوز تردد داده شد.

به گفته کارشناسان سیاسی موضع ترکیه در نحوه اجرای قرارداد مونترو و درخواست‌های مرتبط با عبور ناو‌های جنگی از تنگه‌های بسفر و داردانل علاوه بر اینکه می‌تواند یک عامل مهم در روند جنگ روسیه و اوکراین باشد در تنظیم روابط ترکیه با کشور‌های طرف درگیری نیز می‌تواند عاملی تعیین کننده باشد.