دیپلمات میدان و کارگزار منافع ملی

به گزارش مجله خبری نگار/فرهیختگان-علی چاهخوزاده، فعال رسانه‌ای: دستگاه دیپلماسی در تمام دنیا، ساحتی است که اقتضا می‌کند لحن سخن‌گفتن، رعایت آداب پروتکلی و اظهارنظر‌ها با وسواس و دقت جدی انجام شود؛ مصلحت‌ها و پیچیدگی‌های حاکم بر روابط بین‌الملل بعضاً مانع می‌شود که کارگزاران این عرصه با قاطعیت محض موضع‌گیری کرده و به دفاع از آرمان‌ها بپردازند. اما در این میان، تاریخ چهل‌ساله اخیر ایران شاهدی بر حضور وزیری بود که صراحت را فدای مصلحت‌سنجی‌های عافیت‌طلبانه نکرد. شهید حسین امیرعبداللهیان، وزیری بود که با شجاعت و بدون لکنت، از آرمان‌های اصیل انقلاب اسلامی، منافع کلان ایران و جبهه مقاومت - به‌ویژه آرمان مظلومیت فلسطین - دفاع می‌کرد؛ تا جایی که در جریان تحولات پیچیده منطقه و پسا طوفان‌الاقصی، با سفر‌های متکثر و نفس‌گیر خود، بسیاری به او لقب «صدای مظلومیت کودکان غزه» را دادند و الحق که او شایسته این عنوان بلند بود. او نمونه تکرارنشدنی یک «دیپلمات انقلابی» بود؛ کارگزاری که نه در شعار، بلکه در عمل چهارچوب‌های دنیای امروز را به‌خوبی می‌شناخت، قواعد بازی بین‌المللی را بلد بود و با همین ابزار، حافظ منافع ملی ایران در سخت‌ترین شرایط تحریمی و امنیتی شد. ریشه‌های این نگاه واقع‌بینانه، اما آرمان‌خواهانه را باید در دوران معاونت او در وزارت امور خارجه جست‌و‌جو کرد؛ جایی که خوش درخشید و تحلیل‌های دقیق و میدانی‌اش، توجه سردار سپهبد حاج‌قاسم سلیمانی را به خود جلب کرد. بر اساس خاطرات مکتوب و شفاهی، سردار دل‌ها نام امیرعبداللهیان را نخستین‌بار از طریق همین تحلیل‌های عمیق شنیده و پس از شناخت مجاهدت‌هایش، تأکید داشت او باید همین مسیر عقلانیت انقلابی را ادامه دهد. این آشنایی به یک رابطه وثیق، مرید و مرادی و هم‌افزایی بی‌نظیر میان «دیپلماسی و میدان» ختم شد؛ تا جایی که او به‌نوعی شاگرد، امین و بازوی مشورتی حاج‌قاسم سلیمانی در گره‌گشایی از پرونده‌های پیچیده منطقه‌ای شد. امیرعبداللهیان در دوران معاونت عربی و آفریقایی وزارت خارجه، به معنای واقعی کلمه مدافع تمام‌قد و تبیین‌کننده رشادت‌های مدافعان حرم و سپاه قدس در مجامع بین‌المللی بود. او در روزگاری که هجمه‌های رسانه‌ای سنگینی علیه حضور منطقه‌ای ایران وجود داشت، بار این تبیین را به دوش کشید و به همین دلیل، بعضاً مورد بی‌مهری و کم‌لطفی برخی دولت‌های وقت قرار گرفت و حتی از سمت خود کنار گذاشته شد، اما هرگز از اصول خود عقب‌نشینی نکرد.

با قرارگرفتن فرمان دپارتمان سیاست خارجی به دست او در دوران وزارت، این هم‌افزایی به اوج خود رسید. خدمات او در این دوره، فصلی نوین در تاریخ معاصر ایران گشود؛ از احیای روابط استراتژیک با همسایگان و پایان‌دادن به قهر هفت‌ساله با عربستان سعودی، تا عضویت رسمی ایران در سازمان‌های بزرگ بین‌المللی نظیر پیمان شانگهای و گروه بریکس که ابزار‌هایی کارآمد برای خنثی‌سازی تحریم‌ها بودند. او در حوزه مذاکرات رفع تحریم‌ها نیز با رویکردی عقلانی و برآمده از عزت ملی وارد میدان شد. امیرعبداللهیان باتکیه‌بر اصول فکری خود، به دنبال توافقی پایدار و تضمین‌شده بود که منافع اقتصادی ملموسی برای مردم ایران به همراه داشته باشد. اما در این مسیر، کار به‌سادگی پیش نرفت؛ هرگاه او برای تأمین منافع ملی پا به میدان مذاکرات جدی می‌گذاشت، بدخواهانی در داخل و خارج با تندروی‌ها، سهم‌خواهی‌های سیاسی و پمپاژ بی‌اعتمادی، مانع از پیشرفت کار شده و با سنگ‌اندازی‌های خود فرصت‌سوزی‌های بزرگی را به کشور تحمیل کردند. ایستادگی بر اصول، هزینه‌های خاص خود را برای او به همراه داشت؛ این رویکرد مستقل سبب شد او در دوره‌ای مورد غضب و هجمه جریان‌های غرب‌گرا قرار گیرد که او را متهم به میدان‌گرایی می‌کردند و در دوره‌ای دیگر که ضرورت عقلانی مذاکره، توافق و تنش‌زدایی پیش آمد، هدف تاخت‌وتاز و کج‌فهمی افراد ناآگاه و تندرو واقع شد. بااین‌حال، بزرگ‌ترین ویژگی امیرعبداللهیان این بود که هرگز اهل کار جناحی، باندی و قبیله‌گرایی سیاسی نبود. او منافع ملی را فراتر از بازی‌های چپ و راست می‌دید؛ چنان‌که حتی در اوج تغییرات مدیریتی، همواره با اخلاق‌مداری منحصربه‌فردش، از کنایه‌ها پرهیز می‌کرد و از دکتر محمدجواد ظریف با عنوان «استاد و راهنما» یاد می‌کرد. او به معنای واقعی کلمه نشان داد می‌توان انقلابی بود، در میدان ایستاد، بااقتدار مذاکره کرد، اما آداب، انصاف و اخلاق کارگزاران را فدای مصلحت‌های زودگذر سیاسی نکرد.