خواندن یکی از بنیادی‌ترین راه‌های زنده نگه داشتن زبان است

به گزارش مجله خبری نگار،به نقل از نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور؛ آزاده نظربلند، دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور به مناسبت ۲۵ اردیبهشت، روز پاسداشت زبان فارسی و بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی؛ طی پیامی به نقش محوری و لزوم حفظ و تقویت زبان فارسی در دوگانه ترویج خواندن و نقش کتابخانه‌ها به عنوان رسالت این نهاد تاکید کرد.

متن پیام دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور به این شرح است:

۲۵ اردیبهشت، روز پاسداشت زبان فارسی و بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی، فرصتی مغتنم برای تأمل در نسبت میان زبان، کتاب، خواندن و حافظه فرهنگی جامعه است. فردوسی با سرایش «شاهنامه»، نه‌تنها اثری سترگ در ادب حماسی پدید آورد، بلکه در استواری و استمرار زبان فارسی نیز نقشی ماندگار ایفا کرد. از این منظر، پاسداشت زبان فارسی صرفا به بزرگداشت نام و یاد بزرگان ادب محدود نمی‌شود، بلکه زمانی معنایی عمیق و اثربخش می‌یابد که این زبان در بستر خواندن، فهمیدن، روایت شدن و انتقال به نسل‌های جدید، حضوری زنده و پویا داشته باشد.

خواندن یکی از بنیادی‌ترین راه‌های زنده نگه داشتن زبان است. در جامعه‌ای که فرهنگ خواندن در آن گسترش می‌یابد، ظرفیت اندیشیدن، گفت‌و‌گو، تخیل، فهم متقابل و مشارکت فرهنگی نیز تقویت می‌شود. خواندن صرفا مهارتی آموزشی یا ابزاری برای دسترسی به اطلاعات نیست، بلکه تجربه‌ای فرهنگی و انسانی است که به فرد امکان می‌دهد جهان را دقیق‌تر بشناسد، با دیگران همدلانه‌تر مواجه شود، دایره واژگان و بیان خود را گسترش دهد و نسبت عمیق‌تری با گذشته، حال و آینده برقرار کند. از همین رو، هر برنامه مؤثر در حوزه ترویج خواندن، باید افزون بر توجه به کتاب، به خواننده و تجربه خواندن او نیز توجهی جدی داشته باشد.

این موضوع در مواجهه با متون کلاسیک فارسی اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند. آثاری، چون «شاهنامه»، «گلستان»، «بوستان»، «مثنوی معنوی» و دیگر میراث‌های مکتوب زبان فارسی، بخش مهمی از هویت فرهنگی ما را شکل می‌دهند؛ با این حال، برای بخشی از مخاطبان امروز، به‌ویژه کودکان و نوجوانان، این متون ممکن است دشوار، دور از تجربه زیسته یا محدود به فضای رسمی آموزش تلقی شوند. اگر این فاصله به‌درستی مدیریت نشود، به‌جای ایجاد علاقه، احساس دوری و ناآشنایی در مخاطب شکل می‌گیرد. درحالی‌که همین آثار، اگر متناسب با سطح، نیاز و افق ذهنی مخاطب معرفی شوند، می‌توانند تجربه‌ای زنده، جذاب و ماندگار از خواندن فراهم آورند. شاهنامه، برای نمونه، فقط متنی کهن نیست؛ جهانی غنی از روایت، خرد، حماسه، انتخاب، سرنوشت، خانواده، وفاداری، میهن‌دوستی و پرسش‌های عمیق انسانی است و مخاطب امروز نیز می‌تواند با این جهان پیوند برقرار کند، مشروط بر آنکه راه ورود به متن برای او هموار شود.

در این میان، کتابخانه‌های عمومی و کتابداران نقشی تعیین‌کننده بر عهده دارند. کتابخانه عمومی نه‌تنها جایی برای امانت و گردش کتاب است، بلکه بستری برای کشف، گفت‌و‌گو، تجربه و شکل‌گیری ارتباطی معنادار میان مخاطب و کتاب نیز به شمار می‌آید. کتابدار نیز علاوه بر سامان‌دهی منابع، می‌تواند در مقام راهنمای خواندن، همراه مخاطب و مشاور فرهنگی ایفای نقش کند؛ رویکردی که در سال‌های اخیر در برنامه‌ها و جهت‌گیری‌های نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور نیز بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است.

یکی از مفاهیم مهم در این زمینه، «مشاوره خوانندگان» است؛ خدمتی حرفه‌ای که در ادبیات کتابداری با عنوان Readers’ Advisory شناخته می‌شود. مشاوره خوانندگان به معنای یاری آگاهانه و هدفمند به افراد برای انتخاب کتاب و منابع خواندنی متناسب با علایق، نیازها، سن، تجربه خواندن، سطح زبانی و شرایط ذهنی آنان است. این خدمت از معرفی عمومی کتاب فراتر می‌رود؛ زیرا در آن، نقطۀ آغاز نه صرفا کتاب، بلکه شناخت خواننده است. پرسش اصلی این نیست که «چه کتابی خوب است؟» بلکه این است که «چه کتابی برای این مخاطب، در این زمان، مناسب‌تر است؟»

در چنین رویکردی، ارزش ادبی اثر همچنان مهم است، اما به‌تنهایی کافی نیست. ممکن است متنی برجسته از نظر ادبی، برای مخاطبی که در آغاز مسیر آشنایی با ادبیات کلاسیک قرار دارد، دشوار یا کم‌کشش جلوه کند. در مقابل، یک بازنویسی سنجیده، یک کتاب صوتی مناسب، یک روایت تصویری، یک گزیده خوش‌خوان یا یک نشست روایت‌محور می‌تواند نقطه آغاز مؤثرتری برای شکل‌گیری علاقه باشد. بدین‌ترتیب، کتابدار در مقام مشاور خواندن، میان جهان گسترده منابع و تجربه فردی مخاطب، پیوندی معنادار برقرار می‌کند.

موفقیت در این حوزه، مستلزم شناخت دقیق‌تر سازوکار انتخاب کتاب از سوی مخاطبان است. خوانندگان کتاب‌ها را فقط بر اساس موضوع انتخاب نمی‌کنند؛ بلکه عواملی مانند زبان اثر، حجم کتاب، ضرباهنگ روایت، لحن، شخصیت‌پردازی، فضای عاطفی، قالب و میزان دشواری متن نیز در این انتخاب مؤثرند. از این‌رو، مشاوره خوانندگان خدمتی یکسان و نسخه‌ای ثابت برای همه نیست، بلکه فرایندی گفت‌وگومحور، پویا و متناسب با ویژگی‌های هر فرد یا گروه است. برای مثال، مخاطبی که به فضای حماسی علاقه‌مند است، ممکن است هنوز آمادگی رویارویی مستقیم با متن کامل شاهنامه را نداشته باشد؛ در چنین شرایطی، استفاده از بازنویسی‌های معتبر، کتاب‌های مصور، نسخه‌های صوتی یا نشست‌های شاهنامه‌خوانی می‌تواند مدخلی مناسب برای ورود او به جهان این اثر باشد.

روز پاسداشت زبان فارسی و بزرگداشت فردوسی، فرصت مناسبی برای تقویت چنین رویکردی در جامعه است. تجربه کتابخانه‌های عمومی نشان داده است که برنامه‌هایی از جنس بلندخوانی، روایت‌گری، معرفی کتاب، نشست‌های موضوعی، گفت‌و‌گو درباره متون کلاسیک و آشنایی با بازنویسی‌ها و بازآفرینی‌های ادبی، می‌تواند مخاطبان را به تجربه‌ای نزدیک‌تر، ملموس‌تر و لذت‌بخش‌تر از خواندن برساند. نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور نیز در سال‌های اخیر، با اجرای برنامه‌های فرهنگی و ترویجی، برگزاری نشست‌های کتاب‌محور، توسعه فعالیت‌های گروهی برای گروه‌های سنی مختلف و توجه به نقش هدایت‌گر کتابداران، در این مسیر گام‌های مؤثری برداشته و ظرفیت‌های ارزشمندی را فعال کرده است. چنین مناسبت‌هایی می‌تواند زمینه‌ای برای انسجام بیشتر این تجربه‌ها و تمرکز هدفمندتر بر معرفی آثار کلاسیک فارسی، به‌ویژه شاهنامه، فراهم آورد.

در این میان، توجه به کودکان و نوجوانان از اهمیتی ویژه برخوردار است. علاقه به خواندن، معمولا محصول تجربه‌های تدریجی، خوشایند و تکرارشونده است، نه حاصل توصیه مستقیم یا تکلیف آموزشی. نوجوانی که قصه می‌شنود، تصویر می‌بیند، درباره شخصیت‌ها گفت‌و‌گو می‌کند و امکان انتخاب از میان کتاب‌ها را دارد، احتمال بیشتری دارد که در آینده به خواننده‌ای فعال و پایدار تبدیل شود. اگر شاهنامه برای این گروه سنی فقط در قالب زبانی دشوار و فضایی آموزشی عرضه شود، ممکن است فاصله‌ای ناخواسته میان مخاطب و متن شکل گیرد؛ اما اگر همین اثر از مسیر روایت، تصویر، نمایش، بازی، کتاب‌های متناسب با سن و برنامه‌های خلاقانه معرفی شود، می‌تواند به تجربه‌ای الهام‌بخش و ماندگار بدل شود. توجه نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور به توسعه خدمات ویژه نوجوانان و گسترش فعالیت‌های فرهنگی متناسب با این گروه سنی، بستر مناسبی برای تقویت پیوند آنان با ادبیات کلاسیک فارسی فراهم کرده است.

در کنار کتابخانه، خانواده و مدرسه نیز نقش مهمی در پرورش عادت به خواندن دارند. خانواده می‌تواند با قصه‌گویی، کتاب‌خوانی جمعی، شنیدن کتاب‌های صوتی و مراجعۀ مستمر به کتابخانه، زمینه انس کودک و نوجوان با کتاب را تقویت کند. مدرسه نیز زمانی در این مسیر موفق‌تر عمل خواهد کرد که خواندن را صرفا به حفظ، بازگویی یا ارزیابی آموزشی محدود نکند، بلکه امکان انتخاب، گفت‌و‌گو، تجربه آزادانه متن و لذت بردن از کتاب را برای دانش‌آموزان فراهم آورد. هم‌افزایی میان کتابخانه، خانواده و مدرسه، از مهم‌ترین راه‌های تقویت فرهنگ خواندن در جامعه است و نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در تقویت، تسهیل و جهت‌دهی به این همکاری، نقشی مؤثر و راهبردی دارد.

تحولات فناورانه نیز فرصت‌های تازه‌ای برای ترویج خواندن فراهم کرده است. کتاب‌های الکترونیک، کتاب‌های صوتی، پادکست‌های ادبی، نشست‌های مجازی کتاب‌خوانی و معرفی کتاب در بستر‌های دیجیتال، امکان ارتباط با مخاطبان گسترده‌تر و متنوع‌تری را فراهم می‌کنند. با این‌حال، در فضای دیجیتال نیز نیاز به هدایت و مشاوره همچنان پابرجاست؛ زیرا فراوانی اطلاعات و تکثر پیشنهادها، در بسیاری موارد به سردرگمی مخاطب منجر می‌شود. کتابخانه‌ها می‌توانند با تولید محتوای معتبر، طراحی مسیر‌های مطالعاتی، معرفی منابع متناسب و پاسخ‌گویی حرفه‌ای به نیاز‌های مطالعاتی کاربران، نقش خود را در حوزه مشاوره خوانندگان در فضای مجازی نیز گسترش دهند. این حوزه، بی‌تردید یکی از عرصه‌های مهم توسعۀ خدمات فرهنگی کتابخانه‌های عمومی در سال‌های پیش‌رو خواهد بود.

در نهایت، پاسداشت زبان فارسی با خواندن پیوندی ناگسستنی دارد. زبانی که خوانده نشود، در تجربه روزمره نسل‌های جدید حضور نداشته باشد و به بخشی از زیست فرهنگی جامعه بدل نشود، به‌تدریج از پویایی و اثرگذاری فاصله می‌گیرد. فردوسی با شاهنامه یکی از باشکوه‌ترین جلوه‌های زبان فارسی را به یادگار گذاشت؛ اما پاسداشت حقیقی این میراث، زمانی محقق می‌شود که این اثر و دیگر گنجینه‌های ادب فارسی، نه فقط در آیین‌های بزرگداشت، بلکه در زندگی خوانندگان امروز نیز حضوری فعال و معنادار داشته باشند.

کتابخانه‌ها، کتابداران و مروجان خواندن می‌توانند در این مسیر نقشی اساسی ایفا کنند؛ نقشی مبتنی بر شناخت مخاطب، احترام به انتخاب او، معرفی هوشمندانه منابع و فراهم کردن تجربه‌ای خوشایند و پایدار از خواندن. بیست‌وپنجم اردیبهشت می‌تواند یادآور این حقیقت باشد که زبان فارسی فقط میراثی برای بزرگداشت نیست، بلکه سرمایه‌ای زنده برای آینده است؛ آینده‌ای که در گرو خواندن، فهمیدن، روایت کردن و تداوم بخشیدن به این زبان در ذهن و زبان نسل‌های امروز و فرداست.