ماجرای کیک ۲۰۰ دلاری تولد فرح پهلوی؛ چرا شاه از همسر ریاکارش عصبانی شد؟

به گزارش مجله خبری نگار، فرح پهلوی همواره کوشیده است خود را مخالف اسراف و ولخرجی نشان بدهد؛ اما خاطرات نزدیکان دربار، از جمله واکنش صریح محمدرضا پهلوی، روایت دیگری از این تصویر ارائه می‌دهد. شاه حتی گفته بود که فرح برای جلب افکار عمومی، خودشیرینی می‌کند.

فرح پهلوی، چه در دوران ملکه بودن و چه پس از خروج از ایران، همواره کوشیده است تا در زمینه‌های اقتصادی، ملی و... تصویری مثبت از خود بسازد؛ تلاشی که با تبلیغات رسانه‌ای و ترویج عنوان‌هایی، چون «مادر ایران» نیز همراه بوده است.

با این حال، بررسی عملکرد او نشان می‌دهد که بخشی از این تصویرسازی‌ها با واقعیت فاصله داشته و حتی «ریاکاری فرح» بعضاً واکنش تند محمدرضا پهلوی را نیز برانگیخته است.

درباره یکی از نمونه‌های این ریاکاری و تظاهر فرح به مخالفت با ولخرجی و اِسراف، «اسدالله علم» وزیر دربار پهلوی در خاطراتش نوشته: «امروز عرض کردم علیاحضرت [فرح]به پوست سنجاب خاصی علاقه‌مند هستند که در مسکو هست... پولش چهل هزار دلار است. [شاه]فرمودند: دستور بده بیاورند». (یادداشت‌های علم، جلد ۲، صفحه ۴۰۷، ۲۱ آذر ۱۳۵۱.)

اگر کسی درباره شخصیت فرح پهلوی و زندگی وی مطالعه نکرده باشد، به احتمال زیاد خواهد گفت که فرح عجب زن خوبی بوده که با وجود دست‌یابی به آن همه ثروت، دلش نیامده یک وسیله گران‌قیمت برای خودش خریداری کند؛ اما اگر فرح را نه فقط از طریق محتوا‌های اینستاگرامی و براساس کتاب و منبع تاریخی شناخته باشد، به خوبی می‌داند که فرح صرفاً تظاهر به قناعت و جلوگیری از اسراف می‌کرده است.

در یکی دیگر از موارد، می‌توان به جشن تولد فرح پهلوی در سال ۱۳۴۹ اشاره کرد که مبلغ زیادی برای برگزاری این جشن هزینه شده بود. در این مورد اسدالله علم می‌نویسد: «شهبانو سرِ شام به اطلاع ما رساند که یکی از مجلات هفتگی در شرح جشن تولد او در بیرجند ادعا کرده که فقط کیک تولد به تنهایی ۲۰۰ دلار هزینه برداشته. سپس افزود، خیلی بد است که روزنامه‌ها چنین اخباری چاپ کنند که نمونه وحشتناکی از ریخت و پاش و اسراف است. شهبانو این نکات را در حضور من و نخست‌وزیر گفت، ولی شاه بدون رودربایستی از ما خشمش را آشکار کرد و گفت تحمل این قبیل خودشیرینی‌ها را برای جلب افکار عمومی ندارم! در بیرجند شما بسیار هم از مراسم لذت بردید و خوش گذشت و کیک لعنتی را هم با اشتهای کامل میل کردید؛ اما به محض اینکه روزنامه‌ها یک مزخرفی چاپ می‌کنند، فروتنی‌تان گل می‌کند و درباره اسراف و ریخت و پاش، گله و شکایت می‌کنید». (یادداشت‌های علم، جلد ۱، صفحه ۲۷۱، خاطرات ۲۸ تا ۳۰ آبان ۱۳‌۴۹.)

این واکنش تند محمدرضا پهلوی به ریکاری فرح نشان می‌دهد که شاه شناخت خوبی از همسرش داشته و از این موضع آگاه بوده که فرح صرفاً برای جلب نظر مثبت دیگران، تظاهر به عدم موافقت با این‌گونه ولخرجی‌ها می‌کرده است.

یکی از نزدیکان فرح، در خاطرات خود چنین بیان کرده است: «در گاو صندوق دفتر فرح، انبوهی سکه با تصویر فرح وجود داشت که اختصاصاً برای مراسم گوناگون ضرب شده بود و قیمتش نیز سر به میلیون‌ها تومان می‌زد. این سکه‌ها را در مناسبت‌هایی که پیش می‌آمد به خارجی‌ها و بعضی رجال ایرانی هدیه می‌دادند. در میان گاو صندوق، سکه‌هایی یافت می‌شد که حدود ۱۵ سانتی‌متر قطر و یک سانتی‌متر کلفتی داشت». (خاطرات مینو صمیمی، کارمند دفتر مخصوص فرح.).

اما برای شناخت بهتر دفتر فرح، یا به تعبیر دقیق‌تر، «تشکیلات فرح»، می‌توان به منابع دیگری نیز مراجعه کرد که اطلاعات بیشتری درباره آن ارائه می‌دهند. «حسین فردوست» در خاطرات خود، دفتر فرح پهلوی را تشکیلاتی گسترده با حدود ۶۰۰ کارمند توصیف می‌کند که به بهانه خرید و حفظ آثار تاریخی و هنری، هزینه‌های هنگفتی به کشور تحمیل می‌کرد. به گفته او، کارشناسان و ارزیابان این دفتر در معاملات، آثار و املاک را دو تا سه برابر قیمت واقعی ارزش‌گذاری می‌کردند و مابه‌التفاوت را به جیب می‌زدند. فردوست همچنین از اختصاص بخش بزرگی از قرارداد‌های دولتی به نزدیکان و بستگان فرح، هزینه‌های سنگین دربار، جشن‌ها، سفر‌های خارجی، کاخ‌ها و مخارج شخصی خانواده سلطنتی انتقاد می‌کند و مدعی است که این روند به انتقال مبالغ هنگفتی از بیت‌المال به خارج از کشور انجامیده است. او با اشاره به نقش خانواده دیبا و نزدیکان فرح در قرارداد‌های دولتی، دوران او را اوج فساد و غارتگری دربار پهلوی خوانده است. (ظهور و سقوط پهلوی، خاطرات ارتشبد حسین فردوست، صص ۲۱۳ ـ ۲۱۵.)

در زمینه اقتصادی و مسائل مالی، اگر بخواهیم همه اسناد و منابع تاریخی را مورد بررسی قرار دهیم، به جرأت می‌توان گفت که حتی یک نقطه سفید در پرونده فرح پهلوی یافت نمی‌شود؛ اما آنچه به وضوح پیداست، این است که یک ریکاری خاصی در شخصیت فرح دیده می‌شود که همچنان درون او وجود دارد.

به‌عنوان مثال، همین اخیراً فرح پهلوی در مصاحبه با یک مجله فرانسوی به اسم «پوئن دو وو» ادعا کرده بود که من همواره با هرگونه حمله به ایران مخالف بوده‌ام؛ اما این ادعا به‌قدری با عملکرد او در تضاد بود که تقریباً هیچ‌کس حرفش را باور نکرد.

فرامرز دادرس، افسر سابق گارد شاهنشاهی و تحلیلگر مسائل سیاسی و نظامی، درباره این ادعای فرح گفته بود که فرح پهلوی برای سرپوش‌گذاشتن روی اقدامات چند سال اخیر رضا پهلوی این ادعا را کرده است.

همچنین «امیرعباس فخرآور» فعال رسانه‌ای اپوزیسیون نیز گفته: «فرح دروغ می‌گوید! چون زمانی که من ـ حدود یازده ماه قبل از جنگ دوازده‌روزه ـ به اسرائیل رفته بودم، در آن‌جا «گیلا گملیل» وزیر علوم اسرائیل به من گفته بود که قرار است اسرائیل به ایران حمله نظامی کند؛ چند ماه بعد از آن، گیلا گملیل به خانه فرح پهلوی در پاریس رفت و با فرح و رضا پهلوی دیدار کرد. وقتی گیلا گملیل برنامه‌ریزی اسرائیل برای حمله به ایران را به من گفته بود، چگونه می‌شود که به فرح این را نگفته باشد».