هر چیزی که درباره ال‌نینو می‌شنوید درست نیست؛ چطور شایعه را از هشدار علمی تشخیص دهیم؟»

به گزارش مجله خبری نگار، هر بار که نام ال‌نینو در گزارش‌های هواشناسی یا رسانه‌ها مطرح می‌شود، موجی از تفسیرها، از پیش‌بینی‌های علمی گرفته تا ادعا‌های بدون منبع در فضای مجازی شکل می‌گیرد.

در این میان، مرز میان «اطلاع‌رسانی»، «تحلیل»، «گمانه‌زنی» و «شایعه» ممکن است برای مخاطب عمومی کمرنگ شود.

نخستین ضرورت، شناخت تفاوت میان اقلیم و پیش‌بینی کوتاه‌مدت هواشناسی است چرا که ال‌نینو به‌تنهایی به معنای وقوع قطعی بارش سنگین، سیلاب، خشکسالی یا افزایش دما در یک شهر مشخص نیست بلکه اثرات این پدیده به منطقه، فصل، سایر الگو‌های جوی و شرایط اقلیمی هم‌زمان وابسته است.

بنابراین، تبدیل یک پدیده پیچیده اقلیمی به گزاره‌ای قطعی مانند «ال‌نینو یعنی بارندگی شدید» از نظر ارتباطات علمی، ساده‌سازی نادرست موضوع است و در این بین سواد رسانه‌ای به بخشی از سواد عمومی اقلیمی تبدیل می‌شود.

شهروند آگاه باید هنگام مواجهه با یک خبر یا ادعای مرتبط با ال‌نینو، چند پرسش ساده، اما مهم مطرح کند.

نخست اینکه منبع این خبر چیست؟ اطلاعات مربوط به چه زمانی است؟ آیا یک نهاد علمی یا هواشناسی آن را تأیید کرده است؟ آیا متن درباره «احتمال» صحبت می‌کند یا یک «نتیجه قطعی» را اعلام می‌کند؟ آیا محتوای منتشرشده، داده علمی دارد یا فقط بر پایه یک تیتر هیجان‌انگیز شکل گرفته است؟

یکی از چالش‌های جدی شبکه‌های اجتماعی، قطعیت‌بخشی به پیش‌بینی‌های احتمالی است.

در واقع ممکن است یک تحلیل علمی درباره افزایش احتمال یک الگوی جوی در یک بازه زمانی مشخص باشد، اما هنگام بازنشر، به جمله‌ای قطعی تبدیل شود؛ همین تغییر کوچک می‌تواند برداشت مخاطب را به‌کلی دگرگون کند.

تصاویر و ویدئو‌های قدیمی نیز در زمان رخداد‌های جوی می‌توانند به ابزار انتشار اطلاعات نادرست تبدیل شوند.

یک تصویر مربوط به سیلاب سال‌های گذشته، اگر بدون ذکر تاریخ و مکان بازنشر شود، ممکن است به‌عنوان رخداد جاری تلقی شود و نگرانی عمومی ایجاد کند.

بنابراین، بررسی منبع اولیه، تاریخ، مکان و زمینه انتشار محتوا از ابتدایی‌ترین الزامات سواد رسانه‌ای در شرایط بحران است.

در این میان، مسئولیت رسانه‌های حرفه‌ای نیز کمتر از مخاطبان نیست، رسانه نباید فقط واژه‌های تخصصی مانند ال‌نینو را بازنشر کند؛ بلکه باید آن را برای مخاطب ترجمه کند.

وظیفه رسانه حرفه‌ای، ایجاد ترس نیست؛ افزایش آگاهی و توان تصمیم‌گیری درست شهروندان است.

اطلاع‌رسانی علمی نیز باید میان هشدار و هراس‌افکنی مرز مشخصی داشته باشد.

استفاده از تیتر‌های هیجانی، پیش‌بینی‌های قطعی و عبارات مبهم ممکن است در کوتاه‌مدت توجه مخاطب را جلب کند، اما در بلندمدت اعتماد عمومی به رسانه و حتی هشدار‌های واقعی را کاهش می‌دهد.

از سوی دیگر، مردم نیز باید از «مصرف‌کننده منفعل خبر» به مخاطب تحلیل‌گر تبدیل شوند چرا که در عصر شبکه‌های اجتماعی، مسئولیت رسانه‌ای تنها بر عهده خبرنگار و رسانه نیست؛ هر کاربری که یک خبر را بازنشر می‌کند، عملا در زنجیره اطلاع‌رسانی نقش دارد.

ال‌نینو از این منظر می‌تواند یک فرصت آموزشی باشد؛ فرصتی برای تقویت سواد اقلیمی، افزایش حساسیت جامعه نسبت به منابع معتبر و آموزش یک رفتار ساده، اما اثرگذار در اینکه هر مطلبی که علمی به نظر می‌رسد، علمی نیست و هر پیش‌بینی‌ای، خبر قطعی به شمار نمی‌رود.

جامعه‌ای که سازوکار‌های طبیعت را بهتر می‌شناسد و همزمان توانایی تشخیص اطلاعات معتبر از محتوای جعلی و اغراق‌آمیز را دارد، در برابر پیامد‌های احتمالی رخداد‌های اقلیمی نیز تصمیم‌های سنجیده‌تری خواهد گرفت.

جان کلام اینکه؛ در روزگاری که سرعت انتشار خبر از سرعت بررسی آن بیشتر شده، شاید مهم‌ترین مهارت شهروند امروز این باشد که پیش از باور کردن و پیش از بازنشر، یک لحظه مکث کند، منبع را ببیند و از خود بپرسد: «این ادعا واقعا از کجا آمده است؟»