برنامه وزارت بهداشت برای احیای انستیتو پاستور/تبعات منفی جنگ و تحریم بر علم ایران

به گزارش مجله خبری نگار،شاهین آخوندزاده در نشست خبری سی‌ودومین جشنواره تحقیقات و فناوری علوم پزشکی رازی که امروز شنبه، ۱۷ مردادماه در محل ستاد وزارت بهداشت برگزار شد، با اشاره به تأثیر شرایط سال ۱۴۰۴ بر فعالیت‌های پژوهشی کشور، اظهار کرد: در سال ۱۴۰۴، در سه مقطع شامل جنگ ۱۲ روزه، حوادث دی‌ماه و جنگ رمضان، با قطعی اینترنت مواجه بودیم. قطعی اینترنت این‌گونه است که به‌عنوان مثال، اگر پژوهشگری مقاله خود را به یک مجله داخلی نمایه‌شده در پایگاه‌های بین‌المللی ارسال کرده باشد و داوران یا سردبیر مجله از خارج از کشور درخواست اصلاح مقاله را مطرح کنند، پژوهشگر در زمان قطعی اینترنت امکان دسترسی به سامانه مجله، دریافت اصلاحات و پیگیری فرآیند انتشار مقاله را نخواهد داشت. بنابراین، قطعی اینترنت می‌تواند به کاهش تولید و انتشار مقالات منجر شود؛ با این حال، بخش قابل توجهی از تاثیر آن ممکن است با تأخیر و در سال‌های بعد نمایان شود و لزوماً در همان سالی که قطعی اینترنت رخ داده، خود را نشان ندهد.

وی داد: با این حال، بررسی‌های ما نشان می‌دهد تعداد مقالات ما در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال ۱۴۰۳ کاهش نداشته و حتی اندکی افزایش داشته است. نکته مهم این است که ما فقط با خودمان مقایسه نمی‌شویم، بلکه با کشور‌های دیگر رقابت می‌کنیم.

رشد ۱.۶ درصدی مقالات ایران در برابر رشد ۱۲ درصدی عربستان و ۲۰ درصدی ترکیه

آخوندزاده با اشاره به وضعیت ایران در رتبه‌بندی‌های علمی، گفت: سال گذشته با وجود اینکه تعداد مقالات ایران ۱.۶ درصد افزایش پیدا کرد، رتبه کشورمان کاهش یافت و به جایگاه هجدهم رسید؛ چراکه عربستان ۱۲ درصد و ترکیه ۲۰ درصد رشد داشتند؛ بنابراین حتی اگر تعداد مقالات ما ثابت بماند یا اندکی رشد کند، به دلیل سرعت بالاتر رشد رقبا، ممکن است درجا بزنیم یا حتی سقوط کنیم.

وی تأکید کرد: بنابراین باید انتظار داشته باشیم که آثار منفی جنگ بر پژوهش کشور خود را نشان دهد. بخشی از این آسیب‌ها نیز به موضوعی مربوط می‌شود که ما از آن با عنوان «تحریم علمی» یاد می‌کنیم. بسیاری از مجلات و ناشران بین‌المللی سخت‌گیری‌هایی در قبال مقالات پژوهشگران ایرانی اعمال می‌کنند که این موضوع نیز در پذیرش مقالات ایرانیان اثرگذار است.

معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت با اشاره به تأثیر تعطیلی دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی بر فعالیت‌های پژوهشی، گفت: بخشی از پژوهش‌هایی که در وزارت علوم و وزارت بهداشت انجام می‌شود، به‌ویژه در حوزه علوم پایه، به آزمایشگاه نیاز دارد. زمانی که دانشگاه تعطیل می‌شود، آزمایشگاه نیز عملاً تعطیل است و امکان انجام پژوهش وجود ندارد.

وی افزود: در مقابل، بخش بالینی که پژوهشگران و متخصصان آن در بیمارستان‌ها فعالیت می‌کنند، تا حد زیادی پابرجا بود؛ بنابراین آسیب وارده به بخش علوم پایه بیشتر بوده است.

آخوندزاده یکی دیگر از مشکلات را تأمین کیت، مواد اولیه و تجهیزات آزمایشگاهی دانست و گفت: برای انجام کار‌های تحقیقاتی به کیت، مواد اولیه و تجهیزات نیاز داریم، اما در مقاطعی از سال گذشته به دلیل اختلال در واردات، این اقلام به دست محققان نرسید. مجموعه این عوامل قطعاً به پژوهش کشور آسیب می‌زند.

وی ابراز امیدواری کرد: امیدواریم دانشگاه‌ها دوباره روی پای خود بایستند و محققان با همان انگیزه و با شتاب بیشتری فعالیت کنند تا بتوانیم در دو تا سه سال آینده بخشی از این کاستی‌ها را جبران کنیم.

کاهش مقالات، رتبه دانشگاه‌ها را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد

معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت در ادامه درباره تأثیر کاهش تولید مقالات بر رتبه‌بندی دانشگاه‌ها توضیح داد: در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی مانند شانگهای و تایمز، کاهش تعداد مقالات نمایه‌شده در پایگاه‌هایی مانند وب آو ساینس و اسکوپوس بر جایگاه دانشگاه‌ها اثر می‌گذارد. در رتبه‌بندی شانگهای، حدود ۵۰ درصد امتیاز به موضوع مقالات مربوط است و شاخص‌های دیگری نیز در این رتبه‌بندی وجود دارد؛ بنابراین کاهش تعداد مقالات نمایه‌شده می‌تواند رتبه دانشگاه را کاهش دهد. در رتبه‌بندی تایمز نیز تعداد مقالات نمایه‌شده در اسکوپوس اهمیت دارد و کاهش تولید مقاله بر جایگاه دانشگاه‌ها اثر خواهد گذاشت.

نمایه‌سازی ۲۰ مجله داخلی برای جبران کاهش تولید مقاله

آخوندزاده با اشاره به راهکار‌های داخلی برای جلوگیری از کاهش تولید علمی کشور، گفت: یکی از راهکار‌هایی که در سال‌های گذشته دنبال کردیم، نمایه‌سازی هرچه بیشتر مجلات داخلی در پایگاه‌های بین‌المللی بود. سال گذشته حدود ۲۰ مجله داخلی را در وب آو ساینس و اسکوپوس نمایه کردیم.

وی ادامه داد: اگر هر کدام از این مجلات به‌طور متوسط ۴۰ مقاله در سال منتشر کنند، تنها با این اقدام حدود ۸۰۰ مقاله به تعداد مقالات نمایه‌شده کشور اضافه می‌شود. در حوزه وزارت بهداشت این اقدام انجام شد و در وزارت علوم نیز اقدامات مشابهی داشتند.

معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت با اشاره به مشوق‌های مالی در نظر گرفته‌شده برای مجلات گفت: سال گذشته برای هر مجله نمایه‌شده در اسکوپوس ۵۰۰ میلیون تومان جایزه در نظر گرفتیم و برای سال دوم نیز ۳۰۰ میلیون تومان پرداخت می‌شد تا مجلات را به سمت نمایه‌شدن در پایگاه‌های بین‌المللی تشویق کنیم.

وی افزود: همچنین برای مجلاتی که کیفیت خود را ارتقاء می‌دادند و در رتبه‌بندی وب آو ساینس یا اسکوپوس از Q۳ به Q۲ یا از Q۲ به Q۱ ارتقاء پیدا می‌کردند، مشوق‌های مالی در نظر گرفتیم.

آخوندزاده یکی دیگر از این اقدامات را افزایش تعداد شماره‌های انتشار مجلات عنوان کرد و گفت: مجلاتی که به‌صورت فصلنامه منتشر می‌شدند، تشویق شدند که به‌جای چهار شماره، ۶ شماره در سال منتشر کنند و در مرحله بعد به سمت ماهنامه شدن و انتشار ۱۲ شماره در سال حرکت کنند. هرچه تعداد مقالات منتشرشده و نمایه‌شده در اسکوپوس افزایش پیدا کند، تعداد مقالات ایران نیز در این پایگاه بیشتر خواهد شد.

وی تأکید کرد: بخشی از رشد ۱.۶ درصدی مقالات ایران در سال گذشته که با وجود شرایط جنگ رقم خورد، ناشی از همین اقدامات و نمایه‌سازی مجلات داخلی بوده است.

اقدامات انجام‌شده برای بازسازی انستیتو پاستو

معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت درباره وضعیت پژوهش در کشور و آسیب‌های واردشده به مراکز تحقیقاتی از جمله پاستور گفت: متأسفانه تعداد زیادی از آزمایشگاه‌های فعال، به‌ویژه آزمایشگاه‌های حوزه بیوتکنولوژی تخریب شده‌اند. بازسازی و نوسازی انستیتو پاستور ایران نیازمند یک عزم ملی است و چند همت اعتبار نیاز دارد تا این مجموعه بتواند به شرایط قبلی خود بازگردد.

وی افزود: پس از بازدید از انستیتو پاستور، معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت دو اقدام حمایتی را در دستور کار قرار داد؛ نخست، از محل ماده ۵۶ یک اعتبار قابل توجه در اختیار این مجموعه قرار گرفت که این اعتبار اختصاص یافته است.

وی ادامه داد: همچنین در نیماد یک مسیر حمایتی ایجاد کردیم تا پژوهشگران انستیتو پاستور بتوانند با محققانی که در سایر مراکز و دانشگاه‌ها فعالیت می‌کنند، طرح‌های تحقیقاتی مشترک انجام دهند. از آنجا که در حال حاضر بخشی از آزمایشگاه‌های پاستور امکان فعالیت سابق را ندارند، تلاش می‌کنیم دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی مختلف در قالب طرح‌های مشترک به این مجموعه کمک کنند.

آخوندزاده با بیان اینکه انستیتو پاستور تنها یک مرکز پژوهشی نیست، گفت: پاستور علاوه بر پژوهش، وظیفه رصد بیماری‌های میکروبی و ارائه خدمات مختلف را نیز بر عهده دارد و بخشی از خدمات آن، از جمله واکسیناسیون، همچنان در بخش‌های دیگر در حال انجام است؛ اما بخش پژوهشی این مجموعه متأسفانه آسیب‌های زیادی دیده است.

ایران از رتبه اول علمی منطقه به رتبه سوم رسیده است

معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت درباره جایگاه ایران در منطقه نیز گفت: ایران از سال ۲۰۱۷، پس از اجرای یک برنامه ۲۰ ساله و سرمایه‌گذاری دولت‌های مختلف، رتبه اول علمی منطقه را کسب کرد و تا سال ۲۰۲۱ نیز این جایگاه را حفظ کرد.

وی با بیان این‌که در علم نمی‌توان یک‌شبه جهش کرد، افزود: دستیابی به جایگاه نخست علمی منطقه حاصل سال‌ها سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی بود، اما به دلیل محدودیت منابع مالی اختصاص‌یافته به پژوهش و گاهی سوءمدیریت، ابتدا جایگاه ایران از اول به دوم و اکنون به سوم تبدیل شده است و در حال حاضر ترکیه و عربستان بالاتر از ایران قرار دارند.

آخوندزاده با اشاره به ظرفیت بالای ایران، گفت: اگر آرامش و ثبات به کشور بازگردد و حمایت مالی از پژوهش نیز افزایش پیدا کند، می‌توانیم دوباره به جایگاه اول منطقه بازگردیم.

وی گفت: برگ برنده ما هیچ‌وقت منابع مالی نبوده، بلکه نیروی انسانی ما بوده است. ما آن‌قدر نیروی انسانی توانمند داریم که حتی با یک‌دهم منابع مالی کشور‌های منطقه نیز می‌توانیم دوباره جایگاه نخست علمی منطقه را به دست آوریم.

معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت با اشاره به اهمیت حمایت از پژوهش در کشور، اظهار کرد: تنها جای افسوس این است که ما بزرگ‌ترین حامی پژوهش در کشور را از دست دادیم. در تمام دوران، دغدغه رهبر شهید، قدرت علمی و ارتقای علمی ایران بود و امیدوارم پس از ایشان، این موضوع مورد غفلت قرار نگیرد.