تعزیه؛ میراثی برخاسته از تاریخ برای انتقال پیام عاشورا به نسل امروز

به گزارش مجله خبری نگار، رضا سلیمان‌نوری، خراسان‌پژوه و نویسنده آثار هویتی تعزیه را یکی از مهم‌ترین جلوه‌های فرهنگ دینی و هویتی ایرانیان دانست و تأکیدکرد: این هنر آیینی علاوه بر حفظ و گسترش شعائر مذهبی، نقشی مؤثر در انتقال پیام عاشورا به نسل جوان، پاسداری از هویت فرهنگی جامعه و زنده نگه داشتن مفاهیم عدالت‌خواهی، آزادگی و حق‌طلبی دارد.

وی افزود: تعزیه‌خوانی یا شبیه‌خوانی از ماندگارترین جلوه‌های فرهنگ دینی مردم ایران به شمار می‌رود؛ هنری آیینی که قرن‌ها روایت‌های عاشورا و دیگر رخداد‌های مرتبط با اهل‌بیت (ع) را در حافظه تاریخی جامعه زنده نگه داشته است. این هنر تنها یک نمایش مذهبی نیست، بلکه جلوه‌ای از ارادت مردم به خاندان عصمت و طهارت (ع) و بازتابی از باور‌های عمیق دینی است که نسل به نسل انتقال یافته و همچنان در جان و زبان مردم جاری است.

سلیمان‌نوری در تشریح جایگاه تعزیه در فرهنگ ایرانی بیان کرد: تعزیه را نمی‌توان صرفاً یک روایت مذهبی یا نمایش سنتی دانست. این هنر آیینی تابلویی است که در آن عشق، ایمان، حماسه، شعر، موسیقی و نمایش در هم تنیده شده‌اند و همین ویژگی موجب شده است علاوه بر حفظ روایت عاشورا، در شکل‌گیری تئاتر منظوم ایرانی و صیانت از موسیقی اصیل ایرانی نیز نقش‌آفرین باشد.

خراسان‌پژوه و نویسنده آثار هویتی با اشاره به پیشینه تاریخی تعزیه افزود: شکل‌گیری این هنر تنها متأثر از رویداد‌های مذهبی نبوده، بلکه ریشه‌هایی عمیق در آیین‌ها و سنت‌های کهن ایرانی دارد.

به گفته وی، برخی پژوهشگران سنت‌هایی همچون آیین سوگواری سیاوش، روایت حماسی یادگار زریران، نمایش مصایب میترا و دیگر آیین‌های سوگواری ایران باستان را از جمله زمینه‌های فرهنگی مؤثر در شکل‌گیری تعزیه دانسته‌اند.

این خراسان‌پژوه با بیان اینکه رفتار‌های آیینی همواره با اسطوره‌ها و شعائر مقدس پیوند خورده‌اند، تصریح کرد: بسیاری از رویداد‌های تاریخی در طول زمان با افسانه‌ها، باور‌ها و روایت‌های مردمی درآمیخته و به آیین‌های نمایشی تبدیل شده‌اند. تعزیه نیز از همین دست سنت‌های آیینی است که با بهره‌گیری از عناصر تاریخی، دینی و اسطوره‌ای توانسته تأثیری عمیق بر مخاطبان خود بگذارد.

سلیمان‌نوری ادامه داد: در بسیاری از مجالس تعزیه، وقایع تاریخی با عناصر داستانی و نمادین آمیخته می‌شوند و همین مسئله سبب می‌شود مخاطب ارتباط عاطفی عمیق‌تری با روایت برقرار کند. از همین رو تعزیه برای عامه مردم همواره جذاب، تأثیرگذار و ماندگار بوده است.

وی با اشاره به دیدگاه برخی صاحب‌نظران درباره پیوند تعزیه و شاهنامه‌خوانی گفت: برخی معتقدند نظم دراماتیک شاهنامه در دوره‌های بعد به درام مذهبی تبدیل شده و شبیه‌خوانی تا حدی ادامه همان سنت روایتگری حماسی در ایران است؛ هرچند آنچه مسلم است تعزیه از دل دسته‌گردانی‌های مذهبی و نوحه‌سرایی‌های دوره آل‌بویه شکل گرفته و به مرور به یکی از مهم‌ترین مناسک عزاداری شیعیان تبدیل شده است.

این پژوهشگر حوزه هویت فرهنگی، مهم‌ترین هدف تعزیه را حفظ و گسترش شعائر مذهبی و آشنایی مردم با معارف دینی دانست و اظهار کرد: هرچند انگیزه‌های گوناگونی همچون ادای نذر، انجام عمل خیر، تلطیف روح، کسب اعتبار اجتماعی، نمایش توان مالی یا حتی جنبه‌های سرگرمی در برگزاری تعزیه وجود داشته است، اما روح حاکم بر این هنر همواره ترویج آموزه‌های دینی و زنده نگه داشتن فرهنگ عاشورا بوده است.

سلیمان‌نوری تعزیه را یکی از مهم‌ترین ابزار‌های حفظ هویت فرهنگی و مذهبی جامعه معرفی کرد و افزود: اکثریت مردم ایران شیعه و محب اهل‌بیت (ع) هستند و حتی پیروان دیگر مذاهب و ادیان نیز ارادت ویژه‌ای به خاندان پیامبر (ص) دارند. از این منظر تعزیه را می‌توان یکی از برجسته‌ترین هنر‌های پاسدار هویت فرهنگی و مذهبی جامعه دانست.

وی خاطرنشان کرد: در دل تعزیه آموزه‌های مهمی از دینداری، وطن‌دوستی، عدالت‌خواهی، ایثار و مقاومت نهفته است. مخاطبان با تماشای این هنر نه تنها با حوادث تاریخی عاشورا آشنا می‌شوند، بلکه درک عمیق‌تری از هویت ایرانی ـ اسلامی خود پیدا می‌کنند و همین مسئله به تقویت پیوند‌های فرهنگی و اعتقادی در جامعه کمک می‌کند.

این نویسنده آثار هویتی در بخش دیگری از سخنان خود به نقش تعزیه در انتقال پیام عاشورا به نسل جوان اشاره کرد و گفت: عاشورا از پرپیام‌ترین رخداد‌های تاریخ اسلام است و انتقال درست مفاهیم آن اهمیت فراوانی دارد. در شرایطی که نسل جدید کمتر با شیوه‌های سنتی مانند سخنرانی و روضه ارتباط برقرار می‌کند و بیشتر به دنبال دریافت مفاهیم از طریق تصویر و نمایش است، تعزیه می‌تواند نقشی مؤثر در انتقال پیام‌های عاشورایی ایفا کند.

وی افزود: امروز جهان باید کربلا را نه فقط بشنود، بلکه آن را ببیند و لمس کند. هنر می‌تواند این امکان را فراهم سازد و تعزیه به عنوان یک هنر نمایشی ریشه‌دار، ظرفیت بالایی برای حک کردن مفاهیم عاشورا در ذهن و جان مخاطبان دارد.

سلیمان‌نوری تفاوت اصلی تعزیه با سایر شیوه‌های روایت عاشورا را در ماهیت نمایشی و چندصدایی آن دانست و اظهار کرد: برخلاف روضه یا سخنرانی که اغلب بر روایت یک‌سویه استوار هستند، در تعزیه شخصیت‌ها به صورت مستقیم با یکدیگر گفت‌و‌گو می‌کنند و مخاطب از طریق مشاهده صحنه‌ها در متن واقعه قرار می‌گیرد. همچنین استفاده از موسیقی، شعر و گستردگی فضای اجرا موجب می‌شود درک مخاطب از حوادث عاشورا کامل‌تر و عمیق‌تر باشد.

وی در تشریح ساختار اجرای یک مجلس تعزیه گفت: اجرای موفق تعزیه نیازمند چهار رکن اساسی شامل متن فاخر، بازیگران توانمند، فضای مناسب و امکانات اجرایی است. نبود هر یک از این عوامل می‌تواند کیفیت اجرا و انتقال پیام را با مشکل مواجه کند.

این پژوهشگر با اشاره به ساختار سنتی تعزیه افزود: در گذشته هر گروه تعزیه زیر نظر فردی به نام «معین‌البکا» فعالیت می‌کرد. معین‌البکا مسئول هدایت کامل مجلس، تعیین نقش‌ها، ساماندهی صحنه، راهنمایی بازیگران و هماهنگی گروه موسیقی بود. در تکیه‌های بزرگ نیز فردی با عنوان «ناظم‌البکا» وظیفه نظم‌بخشی به محیط اجرا و تدارکات مراسم را بر عهده داشت.

وی ادامه داد: هنرمندان تعزیه معمولاً از کودکی وارد این عرصه می‌شدند و با ایفای نقش کودکان آغاز می‌کردند. آنان پس از سال‌ها تجربه و آموزش، در نقش‌های مختلفی همچون موافق‌خوان، مخالف‌خوان و زنانه‌خوان ایفای نقش می‌کردند. در این میان مخالف‌خوانان از توانایی بالایی برخوردار بودند، زیرا باید نقش شخصیت‌هایی را اجرا می‌کردند که از نظر اعتقادی هیچ سنخیتی با آنان نداشت.

سلیمان‌نوری انتخاب نقش‌ها در تعزیه را مبتنی بر توانایی اجرا، تسلط بر متن، ویژگی‌های ظاهری و تشخیص معین‌البکا دانست و گفت: تلاش بر این بود که هر نقش به فردی سپرده شود که بتواند بیشترین تأثیر را بر مخاطب بگذارد و تصویر باورپذیرتری از شخصیت مورد نظر ارائه کند.

وی در پایان با تأکید بر ضرورت حفظ این میراث ارزشمند اظهار کرد: آموزش دقیق فعالان تعزیه، آشنایی آنان با هنر‌های نمایشی و موسیقی ایرانی، تکریم پیشکسوتان، بهره‌گیری از تجربه آنان، بازنویسی و انتشار متون تعزیه و همچنین استفاده از ظرفیت‌های فضای مجازی از مهم‌ترین راهکار‌های حفظ و گسترش این هنر آیینی است. به گفته او، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و انتشار بخش‌هایی از اجرا‌های تعزیه در بستر‌های دیجیتال می‌تواند نسل جدید را بیش از پیش با این میراث فرهنگی و مذهبی آشنا کرده و زمینه تداوم آن را در آینده فراهم سازد.