ابتکار ایران انفعال آمریکا

به گزارش مجله خبری نگار، اگرچه گزارش المیادین از «طرح سه‌مرحله‌ای ایران برای مذاکره با آمریکا» تأیید نشده و صرفاً در حد «احتمالات» مطرح می‌شود؛ اما آنطور که پیداست، ایران با دکترین مذاکراتی متفاوتی درخواست رایزنی را پذیرفته است.

شبکه تلویزیونی «المیادین» گزارش داد که ایران طرحی سه مرحله‌ای را برای مذاکره با آمریکا به میانجی‌گران ارائه کرده است. بر اساس این گزارش، تهران خواستار آن است که مرحله اول مذاکرات بر «پایان‌دادن به جنگ» و «اخذ تضمین‌هایی» مبنی بر «عدم از سرگیری عملیات نظامی علیه ایران و لبنان» متمرکز باشد. گزارش اشاره به یک شرط اساسی و کلی ایران دارد که «در این مرحله هیچ موضوع دیگری مورد بحث قرار نخواهد گرفت.» طبق آنچه این شبکه اعلام کرده، در صورت دستیابی به توافقات، مرحله دوم شامل بحث‌هایی با هماهنگی طرف عمانی در مورد «مدیریت تنگه هرمز پس از پایان جنگ» خواهد بود. بر این اساس و طبق پیشنهاد ایران، مرحله سوم به «برنامه هسته‌ای» تهران خواهد پرداخت؛ اما ایران تا زمانی که در مورد دو مرحله اول توافق حاصل نشود، از بحث در مورد این موضوع خودداری می‌کند. به گزارش المیادین، «اگر آمریکا طرح پیشنهادی را بپذیرد» ایران با دور بعدی مذاکرات موافقت خواهد کرد.

جزئیات گزارش المیادین به تأیید مقامات رسمی طرفین مذاکره نرسیده؛ اما شامل پکیجی از برخی موارد مهم ساختاری در مذاکره است که پیش‌تر نیز در دکترین جدید دیپلماسی تهران مطرح شده بود.

جنگ شناور

دور اول مذاکرات ایران و آمریکا در پاکستان تحت عنوان «گفت‌و‌گو‌های اسلام‌آباد» برگزار شد. این رایزنی‌ها روز شنبه ۲۲ فروردین ۱۴۰۵ آغاز شد و از طرف ایران، هیئت‌های تخصصی و فنی در حوزه‌های مختلف به ریاست محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی پای میز مذاکره حاضر شدند و از آمریکا هم یک هیئت پرتعداد امنیتی به اسلام‌آباد آمد که جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا در رأس آن قرار داشت و استیو ویتکاف و جرد کوشنر، مشاوران ترامپ هم همراه او بودند، دیگر اعضای هیئت را تیم‌های امنیتی و رسانه‌ای آمریکایی تشکیل داده بودند. مذاکرات غیر مستقیم تهران و واشنگتن پس از ۲۱ ساعت و در نهایت بدون دستیابی به توافق نهایی به پایان رسید.

این مذاکرات با استقبال قابل توجهی از سوی طرف‌های مختلف روبه‌رو شد، هم متحدان منطقه‌ای ترامپ که آسیب شدیدی دیده بودند به نوعی موافق پایان جنگ و بازشدن تنگه هرمز بودند و هم اروپایی‌ها که اقتصادشان متأثر از انسداد تنگه هرمز ضربه خورده بود، حمایت آشکارشان را از صلح اعلام کردند. با این حال، پس از شکست تیم املاکی‌ها در جلب رضایت ایران، ترامپ بر خلاف توافق آتش‌بس عمل‌کرد و روز دوشنبه، ۲۴ فروردین از تلاش خود برای «محاصره دریایی علیه ایران» پرده برداشت. موضعی که اعمال آن، ایران را نسبت به عبور و مرور کشتی‌ها سخت‌گیرتر کرد و توقیف شناور‌های متخاصم در حریم خلیج‌فارس آغاز شد. تا لحظه تنظیم این گزارش، سطح درگیری از توقیف شناور در خلیج‌فارس و آب‌های عمان فراتر نرفته است.

مذاکرات مرحله‌بندی شده

تجربه تاریخی نشان داده است که طرف آمریکایی در میانه مسیر، تمایل زیادی به نقض تعهدات و زیر میز زدن دارد. بر همین اساس، ایران دکترین جدید خود را به صورت مرحله‌ای تعبیه کرده تا در صورت تکرار نقض عهد، ادامه مسیر توافق متوقف شود و پایبندی به تعهدات یک‌طرفه نباشد.

اگر گزارش المیادین را فرض بگیریم، تا زمانی که مرحله اول یعنی «پایان قطعی جنگ» و «اخذ تضمین‌های لازم برای عدم تکرار عملیات نظامی» به طور کامل محقق نشود، ورود به موضوعات دیگر نظیر مدیریت تنگه هرمز یا مسائل هسته‌ای اساساً غیرممکن است. این مرحله‌بندی به‌عنوان یک سوپاپ اطمینان عمل می‌کند؛ به این معنا که اگر طرف مقابل در همان گام اول بدعهدی نشان دهد، فرایند در همان‌جا متوقف شده و هزینه‌ای بابت مراحل بعدی پرداخت نمی‌شود.

لزوم تحقق پیش‌شرط‌های عملیاتی

مذاکره در خلأ معنا ندارد و ایران برخلاف فشار‌های دیپلماتیک، تنها زمانی به میز گفت‌و‌گو بازمی‌گردد که پیش‌شرط‌های تعیین شده محقق شده باشند. یکی از مهم‌ترین این شروط، لزوم رفع محاصره بنادر و لغو محدودیت‌های دریایی است که واشنگتن پس از دور اول مذاکرات اعمال کرد. حقوق بین‌الملل در هیچ یک از متون خود به هیچ بازیگری اجازه نداده است که یک کشور دیگر را محاصره نظامی کند؛ چراکه این اتفاق به‌عنوان یک حرکت جنگی معنا شده و عملاً نقض آتش‌بس است. طبیعتاً تحت این شرایط، نمی‌توان از صلح و سازش و تبادل امتیاز سخن گفت.

اولویت رفع تهدید

پیش از هرگونه بحث در مورد مسائل فنی یا اقتصادی، هدف اصلی دیپلماسی باید «رفع تهدید» باشد. بر اساس گزارش المیادین، ایران در طرح پیشنهادی خود تأکید کرده است که اولین گام باید بر توقف کامل عملیات نظامی علیه ایران و لبنان متمرکز باشد. پیش از آغاز مذاکرات نیز این موضوع به‌عنوان یک پیش‌شرط مطرح شده بود و طرفین در لبنان به یک توافق آتش‌بس روی کاغذ رسیدند؛ اما همچنان تبادل آتش در جبهه جنوبی لبنان جریان دارد. تا زمانی که سایه تهدید و درگیری از سر منطقه برداشته نشود، سایر موضوعات در حاشیه قرار خواهند داشت. شیخ نعیم قاسم، دبیرکل حزب‌الله لبنان روز گذشته در بیانیه‌ای گفت: «اگر تلاش جمهوری اسلامی ایران در مذاکرات پاکستان و پایداری اسطوره‌ای رزمندگان نبود، آتش‌بسی حاصل نمی‌شد؛ از ایران سپاسگزاریم.»

پایان شروط زیاده‌خواهانه

در جریان گفت‌و‌گو‌های اسلام‌آباد، ایران نشان داد که علی‌رغم تهدیدات ترامپ مبنی بر حملات شدیدتر و محاصره نظامی، از مواضع خود عقب‌نشینی نمی‌کند. رد شروط زیاده‌خواهانه واشنگتن درباره انرژی هسته‌ای و تنگه هرمز ثابت کرد که حالا ایران «تعیین‌کننده» قواعد بازی است. تهران با عدم اقدام برای گفت‌و‌گو‌های بعدی و منوط کردن آن به تغییر رفتار آمریکا، نشان داد این واشنگتن است که برای خروج از بن‌بست به این مذاکرات نیاز دارد و ایران تنها بر اساس منافع ملی و از موضع قدرت تصمیم می‌گیرد. در همین رابطه، ضربه کاری آخر ایران هنوز توسط آمریکا هضم نشده است. طبق روایت واشنگتن، قرار بود ادامه گفت‌و‌گو‌ها روز شنبه، ۵ اردیبهشت در اسلام‌آباد انجام شود. تمام رسانه‌های وابسته به دولت ترامپ از جمله آکسیوس و فاکس‌نیوز، کوشیدند تا به مذاکرات ادعایی وزن بدهند و حتی سخنگوی کاخ‌سفید اعلام کرد که تهران با واشنگتن تماس گرفته و درخواست ازسرگیری مذاکره داشته است. با این حال هیچ‌یک از این اخبار به تأیید مقامات ایران نرسید. در همین حین، عراقچی طی برنامه فشرده سفر‌های منطقه‌ای و به منظور پیشبرد امر دیپلماسی، راهی پاکستان، عمان و روسیه شد. آمریکایی‌ها سعی کردند از این موضوع استفاده کرده و اعلام کردند که ویتکاف و کوشنر هم راهی اسلام‌آباد می‌شوند. در پاسخ، سخنگوی وزارت خارجه ایران اعلام کرد که مذاکره با طرف آمریکایی به‌هیچ‌عنوان در دستور کار وزیر امور خارجه قرار ندارد. آمریکایی‌ها همچنان در حال فضاسازی درباره حضور هیئت آمریکایی در پاکستان بودند که هواپیمای حامل هیئت ایرانی، از این کشور خارج شد. کمی بعد، دونالد ترامپ ناچار شد با یک روایت‌سازی دیگر، بر ماجرا سرپوش بگذارد. او در ادعایی عجیب اعلام کرد که به دلیل طولانی بودن مسافت، سفر نمایندگان خود به اسلام‌آباد را لغو کرده است. ترامپ که قصد نداشت پنجره‌های خروج از بن‌بست خاورمیانه را ببندد، اعلام کرد که ایران در هر زمانی می‌تواند برای گفت‌و‌گو با واشنگتن تماس بگیرد.

ارزیابی‌پذیری مذاکره

ایران از تجربه توافق‌های شکست‌خورده پیشین درس گرفته است که هر مرحله از مذاکرات باید دارای شاخص‌های مشخص برای ارزیابی باشد. این ارزیابی‌پذیری، ماحصل ویژگی مرحله‌ای مذاکرات است. مذاکرات فرسایشی و نامحدود خواسته هیچ یک از طرفین نیست و هر گام باید به یک نتیجه ملموس منجر شود. برای مثال، اگر در مرحله دوم بحث مدیریت تنگه هرمز مطرح می‌شود، این موضوع تنها زمانی پیش می‌رود که موفقیت مرحله اول در برقراری صلح، پیش‌تر به طور دقیق مورد سنجش قرار گرفته و تأیید شده باشد. به‌علاوه، این ویژگی مانع از آن می‌شود که طرف مقابل از فضای مذاکره به عنوان پوششی برای تداوم فشار‌های خود استفاده کند.

پنجره خروج باز، اما جاده دراز

نگاه ایران این است که آتش‌بس به تنهایی می‌تواند به دشمن فرصت بازسازی قوا و بازگشت به چرخه «فشار، مذاکره و جنگ» را بدهد؛ اما «پنجره خروج»، هنر تبدیل «دستاورد‌های میدان» به «منافع ملی پایدار» از طریق ابزار «دیپلماسی» است. ایالات متحده حالا در تلاش برای خروج از جنگی است که قرار بود ۴ روزه تمامش کند. درواقع ایران با استفاده از دو بال «میدان» و «دیپلماسی»، به دنبال توافقی است که نه تنها جنگ فعلی را پایان دهد، بلکه چرخه جنگ‌های آینده را شکسته و اقتدار اقتصادی و امنیتی کشور را به‌گونه‌ای تثبیت کند که دیگر متأثر از موانعی همچون «تهدید»، «تحریم» و «سایه جنگ» نشود.

منبع: فرهیختگان-علی ملکی