قفقاز چگونه از ایران جدا شد؟

صلح گلستان با اقتدار نظامی روس حاصل نشد، بلکه روس‌ها این صلح را با دریافت تمام اطلاعات سپاه ایران از انگلیسی‌ها و سپس با همراهی‌های دیوانیان هواخواه انگلیس به ایران تحمیل کردند. به‌ عبارت‌ دیگر پیروزی روس در پایان ۱۰ سال جنگ، پیروزی نظامی نبود، بلکه آنان با بازی سیاسی و مساعدت همه‌جانبه سر گور اوزلی به صلح گلستان و تصرف سرزمین‌های قفقاز رسیدند.

به گزارش مجله خبری نگار، انگلیس از موانع بزرگ دستیابی عباس میرزا به پیروزی در جنگ با روسیه بود. گو اینکه با آن کشور رقابت داشت و در شرایط جنگ سرد بود و نمی خواست سرزمین های شرقی یکجا در حلقوم روس فرو رود، اما هرگز خواهان نجات ایران و عثمانی مقابل روسیه هم نبود. زیرا ایران قدرتمند می توانست با نادری دیگر هند را از چنگ او درآورد. سیاست انگلیس مقابل عطش ناپلئون و بعدها آلمان نیز اعمال می شد زیرا فرانسه و آلمان هم تمایل به دستیابی به هندوستان از خود بروز دادند. روسیه در جبهه با ایران می جنگید و انگلیس با دادن اطلاعات سیاسی و نظامی از فتحعلی شاه، روسیه را یاری می رساند. سهم انگلیس در جدایی قفقاز از ایران خیلی کوچک تر از روسیه نبود. زیرا این دولت در آینده در جدایی بخش های دیگری از ایران در جهات اربعه نقش اصلی و مخربی بازی کرد.

 انگلیس در قرن نوزدهم با روسیه قدرتمند مواجه شد که چشم طمع به تمامی همسایگانش ازجمله به هندوستان هم داشت. بنابراین به مصلحتش بود تا هم ایران و عثمانی (آرزوی برجای مانده جنگ های صلیبی) را به کشورهای کوچک تر و حکومت های ضعیف تر بدل سازد تا نه به منافع هندوستان دست درازی کنند نه مانعی برای منافع انگلستان در هند شوند و البته آسان تر تحت تسلط دربیایند. ازاین رو به مصلحتش بود تا کمک کند روسیه در این دو کشور به پیروزی دست یابد و سهمی در مالکیت این مناطق داشته باشد تا از تعرض به هند درگذرد.

با آشکار شدن سیاست انگلیس در سال های بعد کاملا می توان درک کرد که منافع این دولت چه میزان با اصلاحات عباس میرزا و اندیشه آزادی خواهی او و کسب قدرت و استقلال ایران، مغایرت داشته است. انگلیس با ورودش به صحنه ایران و عثمانی آن دوره هدفی جز تقسیم این دو کشور نداشت. کما اینکه در خرداد ۱۲۰۶/  ژوئیه ۱۸۲۷ روسیه قصد داشت استانبول را تصرف کند و انگلیس تمایل داشت با کمک روس ها عثمانی را تقسیم کند، اما نمی خواست روسیه یکه تاز میدان باشد و در مقام قهرمان استقلال ملل بالکان عرض اندام کند. به همین سبب پیمانی با روسیه و فرانسه منعقد کرد که از انقلاب یونان علیه عثمانی دفاع کند. بنابراین ذات دولت انگلیس مانند روسیه دشمنی با ایران بود، گو اینکه در آن تاریخ با اعمال سیاست «یکی به نعل و یکی به میخ» سعی در نهان سازی سیاستش و گمراه کردن فتحعلی شاه و عباس میرزا داشت. هدف انگلیس در آن زمان حفظ منافعش در هند بود و البته حفظ موقعیت خود در میان کشورهای قدرتمند اروپا در آن قاره. بنابراین فتحعلی شاه و دولت ایران برای انگلیس هیچ ارزشی نداشت. انگلیس فتحعلی شاه بی خبر از سیاست روز اروپا را مانند مهره شطرنج می انگاشت و با این مهره مقابل روس و فرانسه بازی می کرد. نه قواعد دیپلماسی بین المللی و نه اخلاق سیاسی مانع از نیرنگ و فریب او نمی شد. ابوالحسن خان ایلچی از شخصیت های موثر دوران فتحعلی شاه است. موثر از این جهت که در این دوران که انگلیس و روس بر ایران تسلط داشتند و هر اقدامی باید موافق منافع این دو کشور می بود، بنابراین افزون بر افراد متبوع دو کشور ایرانیانی که به یکی از این دو وابسته بودند، از بازیگران مهم آن دوره به حساب می آیند و ایلچی از عوامل انگلیسی در این دوره بود و تا پایان عمر از انگلیس علنی حقوق دریافت کرد، درحالی که سیاستمدار موظف و حقوق بگیر دولت ایران هم بود. وی در بسیاری از جریان های سیاسی دخالت داشت. ازجمله به کمک اوزلی قرارداد ننگین گلستان را مطابق نظر انگلیس منعقد ساخت.

«زمان شاه» از امرای افغانستان بود که گروهی از مردم هند او را برای تسخیر متصرفات انگلیس در آن کشور دعوت کردند. دولت انگلیس از این لشکرکشی هراسان شد و تصمیم گرفت از طریق تحریک فتحعلی شاه با او پیمان ببندد و از او برای جنگ بازمان شاه در صورت حمله به هند استفاده کند.  «سر جان ملکم» انگلیسی با هدایایی عازم دربار ایران شد. فتحعلی شاه مفتون و شیفته هدایا و پیشکش های گران بهای انگلیسی ها بود. با ورود ملکم خان به ایران در سال ۱۲۱۵ ق./  ۱۸۰۱م. یک قرارداد سیاسی ضد افغانستان و فرانسه به همراه یک قرارداد تجاری با ایران منعقد شد. در صورت حمله پادشاه افغانستان به هند، پادشاه ایران برای اضمحلال آن کشور وارد عمل خواهد شد. بدون تردید قبول این تعهد غیرقابل توجیه از طرف شاه ناآگاه ایران، بدون رشوه کلان و هدایای بسیار ماموران انگلیس به مقامات ایران ممکن نبود. کاپیتان ملکم مبلغی به شاه و وزرای او رشوه داد و مقصودش را عملی کرد.

در این ایام، حاکم گنجه «جواد خان زیاداوغلی» بود. مردی میهن پرست که با تمام توان به همراه دو پسر و دو برادرش در مقابل متجاوزان روس ایستادگی کرد و سرانجام شهید شد. «جواد خان با وجود کثرت سپاه روس در دفاع از شهر مردانه پایداری کرد و فتحعلی شاه را به کمک طلبید»(شمیم. ۱۳۸۴: ۸۶) منتها شاه ایران چون میانه خوبی با جواد خان نداشت، هفت ماه بعد از سقوط گنجه، لشکریان ارتش ایران را روانه این شهر کرد و عملا او را مقابل قوای روس تنها گذاشت.

مشکل دیگر جواد خان خیانت یکی از یارانش به نام «نصیب بیگ شمس الدین لو» بود. او همراه برخی از اطرافیانش به سردار متجاوز روس پیوست و شبانه دروازه شهر را به روی سپاه دشمن گشود. به این ترتیب سیسیانف وارد شهر مهم گنجه (خاستگاه نظامی گنجوی و مهستی گنجوی)  شد و به قتل عام فجیعی در گنجه دست زد که تاریخ نمونه اش را کم دیده است. خبر سقوط گنجه و قتل عام مسلمانان، در دربار فتحعلی شاه غوغایی به پا کرد. در آذربایجان هم جوار قفقاز، و لوله ای راه افتاد و مسلمانان و ساکنان شهرهای قفقازی را برانگیخت تا اغلب با بیل و کلنگ آماده نبرد با لشکر متجاوز روس شدند. در اواخر سال ۱۲۱۸ قمری حدود ۵۵ هزار نفر سواره و پیاده گرد آمدند و عباس میرزا روز ۱۴ صفر سال ۱۲۱۹ ق. از تبریز به جانب ایروان حرکت کرد. روحیه مقاوم سربازان ایرانی در مقابله با دشمن تجاوزگر روس، با صدور فتاوای جهادی علما، مقاوم تر شد.

در دوره اول جنگ ها، پیروزی از آن سپاهیان ایران بود. آنها حمله روس ها را دفع کردند و عباس میرزا برای تشویق سربازان شخصا وارد میدان جنگ شد.  قلب پیاده نظام روس را شکافت و آن ها را از کار انداخت و اسرای زیادی از دشمن گرفت. ژنرال سیسیانف در نبرد با حسینقلی خان، حاکم باکو کشته شد و سپاه روس روحیه خود را از دست داد.   ناپلئون که با روس و انگلیس در حال جنگ و رقابت بود، به ایران نزدیک شد و در سال ۱۲۲۲ با عهدنامه فین کنشتاین میان دو دولت فرانسه و ایران تعهد کرد به ایران کمک کند تا سپاه ایران توسط فرانسویان تعلیم مدرن ببیند و با سلاح روز مقابل روس بجنگد تا گرجستان را پس بگیرد، اما ناپلئون وفای به عهد نکرد. با روسیه صلح نمود و ایران را رها کرد. فرستاده بریتانیا موفق شد پس از تغییر سیاست ناپلئون- که بهترین فرصت را در اختیار انگلیسی ها قرار داده بود- مسیر حوادث جنگ های ایران و روس را به سود منافع بریتانیا تغییر دهد. هدایا و طلاهای انگلیس و پیشنهادهای فریبنده اش با کمک نظامی و مالی فوری و هم آوازی با ایرانیان در ادامه جنگ دربار ایران را از فرانسه دور کرد و به دامان انگلیس انداخت. بنابراین تقاضای انگلیس مبتنی بر قطع روابط ایران با فرانسه پذیرفته شد. جونز نامه و هدیه ای شامل یک قطعه الماس گرانبها از سوی جورج سوم، پادشاه انگلیس، برای فتحعلی شاه و هدایایی دیگر برای درباریان به همراه آورده بود. منابع انگلیسی می نویسند: «ایران مملکتی است که در آن بدون صرف پول زیاد نمی توان یک قدم برداشت.» (محمود، ۱۳۴۴: ۱۰۵)

اجیرشدگان انگلیس افکار عمومی را در ایران به شدت به دشمنی با فرانسوی ها تحریک کردند و حتی گاه خدمتکاران ایرانی آنها، مورد ضرب و شتم اوباش قرار می گرفتند. «افسران انگلیسی توپخانه و پیاده نظام را به شاه معرفی نمود و بلافاصله آنان را برای تعلیم دسته های سپاه و خدمت در اردوی زیر فرمان عباس میرزا به آذربایجان فرستاد.» (شمیم، ۱۳۸۴: ۵۲)

همراه با هدیه انگلیس (با سیاست چماق و هویج) به منظور تشدید تهدیدات خود علیه ایران، در همین ایام، نیروی دریایی کاملی در خلیج فارس گرد آورد. انگلیس متعهد بود برای راندن قوای اشغالگر روس از ایران، حتی در صورت صلح بین آن دو کشور کمک های مالی و نظامی و سرباز در اختیار دولت ایران قرار دهد.

این معاهده، صرفا برای فریب فتحعلی شاه و ایرانیان بود و هیچ گاه به طور واقعی مفاد آن عملی نشد زیرا اگر انگلیسی ها صادقانه عمل می کردند، نتیجه جنگ چیز دیگری بود. انگلیس برای روسیه که درگیر بود، زمان می خرید و با نمایش ماهرانه، فتحعلی شاه بی خبر را می فریفت.

انگلیس تعهد داشت که نیروهایش به یاری ایران بیایند وگرنه سالی دویست هزار تومان به دولت ایران باید بپردازد. درصورتی که دربار ایران هرگز نتوانست نتیجه لازم را از عهدنامه مذکور به دست آورد زیرا انگلستان در مورد گرجستان کمترین یاری به ایران نکرد و بعد از انعقاد قراردادی با دولت روسیه در سال ۱۳۲۸ به افسران خود که در خدمت دولت ایران بودند دستور داد در مورد جنگ ایران و روس دخالت نکنند. مهم است بدانیم که مک دونالد پس از قبول صلح از سوی ایران، از پرداخت کمک مالی دولت انگلیس به ایران به این بهانه که آغاز جنگ براثر اعلان جهاد از سوی علمای ایران بوده خودداری کرد. اوزلی، با انجام وساطت مقدمات عقد پیمان صلح را بین ایران و روسیه فراهم ساخت. عاقبت عهدنامه ای در قریه گلستان نوشته شد که به دست ابوالحسن خان شیرازی نماینده ایران و نیکولا نماینده فوق العاده تزار و سردار روس به امضا رسید. اوزلی که مانند سلف خود، هار فورد جونز، اعتماد فتحعلی شاه را جلب کرده بود، موفق شد او را به پذیرش صلح راضی کند. درصورتی که شرایط جنگ تقریبا به نفع ایران بود. عباس میرزا آماده کارزار شد. اوزلی در این میان چهره واقعی انگلستان را نمایان ساخت و اعلام کرد دولت های روس و انگلیس با یکدیگر صلح کرده اند و به این سان به افسران انگلیسی حاضر در اردوی ایران دستور ترک مخاصمه داد. این اعلام غیرمنتظره، در تضعیف روحیه سربازان ایرانی موثر افتاد و در پی آن سپاهیان روس به سپاهیان ایران حمله کردند و کار به شکست سخت اصلاندوز کشید.

اوزلی موفق شد با تطمیع و تهدید به قطع کمک های مالی انگلستان، شاه ایران را به قبول صلح وادارد. عهدنامه ننگین گلستان به این ترتیب بر ایران تحمیل شد.

عهدنامه گلستان یکی از ننگین ترین معاهداتی است که در تاریخ ایران به امضا رسیده است. به موجب آن، ایالات و شهرهای گرجستان، داغستان، بادکوبه، دربند، شروان، قراباغ، شکی، گنجه، موقان و قسمت علیای تالش به روسیه واگذار شد. همچنین حق کشتیرانی ایران در دریای مازندران از بین رفت و تسهیلات فراوانی به نفع بازرگانان روسی در نظر گرفته شد. به گفته جان ویلیام کی، دولت انگلستان ایران را دست بسته تسلیم دولت روس کرد.

در عهدنامه گلستان نیز چنین ردپایی از انگلیس دیده می شود؛ به طوری که سایکس هم بر ابهام زیاد مواد مربوط به آن عهدنامه اعتراف دارد. (سایکس، ۱۳۳۵: ۴۱۶)

در مرحله دوم جنگ ها هم نقش انگلیس چنین بود.

 وقتی سپاهیان روس عازم تبریز شدند، این شهر در دست والی بی لیاقت آن، آصف الدوله خائن بود. وی از شدت ترس، متواری شد و بدین سان تبریز هم به آسانی به دست روس ها افتاد و غارت شد.

سرانجام در دهم فوریه ۱۸۲۸/  پنجم شعبان ۱۲۴۳ ق./  اول اسفندماه ۱۲۰۶ خ. عهدنامه ترکمانچای به امضا رسید. به موجب آن، علاوه بر ایالاتی که طبق عهدنامه گلستان از ایران جدا شده بود، ایالات نخجوان، ایروان، تالش، قراباغ و شوره گل به روسیه واگذار و سرحد بین دو کشور رود ارس تعیین شد. مقرر شد مبلغ ۱۰ کرور (پنج میلیون) تومان بابت غرامت جنگ به روس ها پرداخت شود و عبور و مرور کشتی های جنگی در دریای مازندران منحصرا به دولت روسیه تعلق بگیرد. قوای نظامی روس در ایام تصرف آذربایجان و تبریز و اردبیل، دست به غارت زدند. تاراج کتاب های خطی مقبره شیخ صفی در اردبیل، یکی از خسارات بزرگ فرهنگی بود که به ایران وارد شد.

سپاه ایران در دور اول جنگ به پیروزی هایی دست یافت، اما دو عامل «خیانت برخی رجال وطن فروش داخلی» و «دخالت بیگانگان به ویژه انگلیس در جریان نبردها» مسیر جنگ روس با ایران را تغییر داد.   در آن مرحله هیچ گاه روس نتوانست از طریق اثبات برتری نظامی خود به نتیجه برسد. صلح گلستان با اقتدار نظامی روس حاصل نشد، بلکه روس ها این صلح را با دریافت تمام اطلاعات سپاه ایران از انگلیسی ها و سپس با همراهی های دیوانیان هواخواه انگلیس به ایران تحمیل کردند. به عبارت دیگر پیروزی روس در پایان ۱۰ سال جنگ، پیروزی نظامی نبود، بلکه آنان با بازی سیاسی و مساعدت همه جانبه سر گور اوزلی به صلح گلستان و تصرف سرزمین های قفقاز رسیدند. (قائم مقام. ۱۳۸۰: ۶۰) انگلیس در بزنگاه تاریخی نبرد ایران و روس پشت ارتش عباس میرزا را خالی کرد.

منبع: دنیای اقتصاد