رکوردشکنی تولید پنبه در ازبکستان و جهش درآمد‌های صادراتی تاشکند

به گزارش مجله خبری نگار،ازبکستان در مسیر تبدیل کردن محصول پنبه به یکی از منابع اصلی درآمدزایی اقتصادی، تا آغاز ماه نوامبر سال ۲۰۲۶ میلادی رکورد تازه‌ای را در برداشت این محصول ثبت کرده است و تاکنون بیش از پنج میلیون تن پنبه خام در این کشور جمع‌آوری شده است.

این دستاورد، پرسش‌هایی را درباره نحوه برداشت امروز پنبه در ازبکستان، سرمایه‌گذاران این صنعت، عوامل ثبت این رکوردها، خریداران و شکل فروش محصول و میزان درآمد حاصل از آن مطرح می‌کند.

تا آغاز نوامبر سال ۲۰۲۶ میلادی، هم‌زمان با عبور برداشت پنبه در ازبکستان از مرز پنج میلیون تن، میانگین بازدهی برداشت از هر هکتار زمین در سراسر کشور به حدود ۵.۶ تن رسیده است.

در سال ۲۰۲۴ میلادی، این کشور آسیای مرکزی پس از چین، هند، آمریکا، برزیل و پاکستان، در رتبه ششم جهان از نظر حجم برداشت پنبه قرار داشت؛ در حالی که نزدیک‌ترین رقیب منطقه‌ای ازبکستان در آسیای مرکزی یعنی ترکمنستان در جایگاه سیزدهم رده‌بندی جهانی ایستاده است و قزاقستان نیز رتبه نوزدهم را دارد.

نوسان‌های ۱۰ ساله تولید پنبه در ازبکستان؛ از افت تولید تا رکوردشکنی

پویایی برداشت پنبه خام در ازبکستان طی ۱۰ سال گذشته، بازتاب‌دهنده تغییرات قابل توجهی است که این بخش در نتیجه اصلاحات گسترده تجربه کرده است.

طبق داده‌های کمیته ملی آمار این کشور، از سال ۲۰۱۶ میلادی حجم تولید بی‌ثبات بوده است؛ در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ میلادی میزان تولید به ترتیب ۲.۹ و ۲.۸ میلیون تن بود، اما در سال ۲۰۱۸ افت محسوسی رخ داد و تولید به ۲.۳ میلیون تن رسید.

رشد فعالانه دو سال بعد آغاز شد؛ به طوری که در سال ۲۰۲۰ میلادی ازبکستان سه میلیون تن پنبه برداشت کرد و سالانه تولید را ۲۰۰ هزار تن افزایش داد.

در سال ۲۰۲۴ میلادی بار دیگر حجم تولید با ۲۰ درصد کاهش به ۲.۹ میلیون تن رسید که ناشی از کمبود کارگران فصلی و مشکلات مالی مزارع بود و در عمل بخش زیادی از پنبه در مزارع باقی ماند. در سال ۲۰۲۵ میلادی برداشت پنبه خام دوباره افزایش یافت و در پایان سال به رقم بی‌سابقه ۳.۹۹ میلیون تن رسید.

جایگاه صنعت نساجی در اقتصاد ملی و پایان دوران کار اجباری

امروز پنبه برای ازبکستان در وهله نخست نه به عنوان ماده خام، بلکه به عنوان پایه صنعت نساجی که صد‌ها هزار فرصت شغلی ایجاد می‌کند، اهمیت دارد.

طبق آمار دولت این کشور در سال ۲۰۲۵ میلادی، تولید منسوجات از پنبه یکی از مهم‌ترین بخش‌های اقتصاد است که سه درصد تولید ناخالص داخلی یا ۴.۴۱ میلیارد دلار را تشکیل می‌دهد.

در این صنعت بیش از ۵۰۰ هزار نفر یا حدود دو درصد جمعیت آماده به کار ازبکستان فعالیت می‌کنند و حجم تولید بیش از ۱۰ میلیارد دلار است.

همچنین امروز در ازبکستان به برداشت اجباری پنبه که از دوران شوروی ریشه دوانده بود و تا سال ۲۰۱۷ میلادی ادامه داشت، متوسل نمی‌شوند؛ در حالی که ۱۰ سال پیش، سالانه از سپتامبر تا نوامبر نزدیک به دو میلیون نفر برای کار‌های فصلی بسیج می‌شدند.

به دلیل نقض حقوق کارگران، بسیاری از نشان‌های تجاری، شرکت‌ها و خرده‌فروشان جهانی به ابتکار سال ۲۰۱۰ برای تحریم پنبه ازبکستان پیوستند. در واکنش، دولت اصلاحات بخش کشاورزی را برای گذار به اقتصاد بازار آغاز کرد.

یکی از تغییرات کلیدی، کنار گذاشتن کنترل دولتی بر تولید پنبه و ریشه‌کن کردن کار اجباری سازمان‌یافته از جمله کار کودکان بود و در سال ۲۰۲۲ میلادی تحریم جهانی پنبه رسماً متوقف شد.

چرخش از خام‌فروشی به صادرات پوشاک و مشتریان اصلی در بازار جهانی

از سال ۲۰۲۳ میلادی، ازبکستان ظرفیت‌های تولیدی لازم را برای فرآوری صددرصدی پنبه خام و تبدیل آن به نخ جهت تولید منسوجات با ارزش افزوده بالاتر در اختیار دارد.

در پنج سال گذشته، این کشور فعالانه بخش پنبه را به سوی فرآوری داخلی با هدف صادرات نخ آماده، پارچه و محصولات نساجی هدایت کرده است.

طبق داده‌های کمیته ملی آمار در سال ۲۰۲۴ میلادی، فروش پنبه به ارزش ۲.۹ میلیارد دلار، ۱۰.۶ درصد کل صادرات کشور را تشکیل داد که سهم صادرات نخ پنبه‌ای ۴۲.۶ درصد و سهم محصولات نهایی ۵۷.۴ درصد بود.

بر اساس پایگاه رسمی سازمان ملل درباره تجارت بین‌المللی کالا‌ها در سال ۲۰۲۴ میلادی، ۶۵ کشور از ازبکستان پنبه می‌خرند.

خریداران اصلی محصولات پنبه‌ای شامل روسیه با ۳۰ درصد، ترکیه با ۲۳ درصد، چین با ۲۰ درصد، ایران با ۶ درصد، پاکستان با ۴.۵ درصد، مصر با ۲ درصد و بلاروس با یک درصد هستند.

در میان سایر واردکنندگان کالا‌های صنعت پنبه ازبکستان، امارات متحده عربی، آلمان، ایتالیا، جمهوری چک، کانادا، بریتانیا، قطر، اتریش، کره جنوبی، ژاپن و دانمارک نیز حضور دارند.

فرایند آزادسازی صنعتی و نقش سرمایه‌گذاری‌های خارجی در جهش درآمد‌ها

از اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی تا امروز، درآمد حاصل از فروش پنبه ازبکستان دو برابر شده و از ۱.۴ میلیارد دلار به سه میلیارد دلار رسیده است. این موفقیت از طریق اصلاحات در کاشت، تامین مالی و برداشت این مهم‌ترین محصول کشاورزی کشور به دست آمد.

در این روند، نخست تامین مالی ترجیحی برای هزینه‌های کاشت و برداشت پنبه تضمین شد و دوم اینکه الگو‌های کشت تغییر یافت و تعداد گونه‌های جدید افزایش پیدا کرد. سوم، سامانه‌های آبرسانی بهسازی شد و چهارم، فرآیند کاشت و برداشت پنبه مکانیزه شد. پنجم، فناوری‌های نوینی برای نظارت بیشتر بر کل چرخه کار‌ها به کار گرفته شد و ششم، نظام بازار در خرید‌ها و قرارداد‌ها اجرا شد.

در نتیجه آزادسازی بخش پنبه طی پنج سال، بیش از ۳۹۰ بنگاه بزرگ جدید به ارزش کلی ۳.۵ میلیارد دلار در ازبکستان ایجاد شد. سرمایه‌گذاری‌های خارجی نیز نقش مهمی در توسعه صنعت پنبه ازبکستان دارند و از سال ۲۰۲۰ میلادی، سنگاپور، چین، آمریکا و کره جنوبی ده‌ها میلیون دلار در این بخش سرمایه‌گذاری کرده‌اند.