۵۷ زن در برابر هر مرد؛ پشت پرده آمار نگران‌کننده همسرآزاری در ایران چیست؟

به گزارش مجله خبری نگار، گزارش وضعیت اجتماعی و فرهنگی بهار ۱۴۰۵ مرکز آمار ایران منتشر شد. در این گزارش «فرهیختگان» آمار‌های مرتبط با جمعیت، ازدواج، طلاق و همسرآزاری بازخوانی شده است. بر اساس داده‌ها، جمعیت کشور همچنان رو به افزایش است و به مرز ۸۷ میلیون نفر نزدیک می‌شود؛ جمعیت در سن کار نیز بزرگ‌ترین سهم را در میان گروه‌های سنی دارد. در بهار امسال تعداد ازدواج‌ها از طلاق‌ها پیشی گرفته و روند ازدواج نسبت به فصل قبل و سال گذشته افزایشی و طلاق کاهشی بوده است. ازدواج‌های هم‌سن نیز نسبت طلاق کمتری نسبت به سایر گروه‌ها نشان می‌دهند. در حوزه همسرآزاری، تعداد معاینات جسمی نسبت به سال‌های قبل کاهش یافته، هرچند سهم زنان همچنان بالاتر است. این آمار‌ها در مجموع تصویری از تداوم رشد جمعیتی و ثبات نسبی در نهاد خانواده را ترسیم می‌کنند.

جمعیت ایران به مرز ۸۷ میلیون نفر نزدیک می‌شود

تعداد ولادت‌های ثبت‌شده از ۱۳۶۶۵۱۹ نفر در سال ۱۳۹۷ به ۸۹۲۲۷۸ نفر در سال ۱۴۰۴ رسیده است که نشان‌دهنده روندی نزولی است. الگوی کاهشی فرزندآوری در هر دو مناطق شهری و روستایی تکرار شده است. در فصل بهار ۱۴۰۵ تعداد ولادت‌های ثبت‌شده به ۲۰۵۰۷۸ نفر رسیده است که در مقایسه با فصل قبل و فصل مشابه سال قبل به ترتیب تعداد ۲۵۰۰ مورد و ۹۱۵۰ مورد کاهش یافته است. پیش‌بینی جمعیت ایران در فاصله سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۵ نشان می‌دهد جمعیت کشور در هر دو جنس روندی افزایشی دارد و برخلاف تصور رایج در بخشی از جامعه که زنان را از نظر تعداد جمعیت بیشتر از مردان می‌دانند، جمعیت مردان در تمام سال‌های مورد بررسی بیشتر از زنان بوده است. جمعیت مردان از حدود ۴۱٫۵ میلیون نفر در سال ۱۳۹۷ به حدود ۴۳٫۶ میلیون نفر در سال ۱۴۰۵ می‌رسد؛ درحالی‌که جمعیت زنان در همین بازه از حدود ۴۰٫۵ میلیون نفر به حدود ۴۳ میلیون نفر افزایش پیدا می‌کند. به‌این‌ترتیب، نه‌تنها مردان در این سال‌ها اکثریت جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند، بلکه فاصله جمعیتی دو جنس نیز به‌تدریج کمتر می‌شود. این روند نشان می‌دهد تصور بیشتر بودن تعداد زنان از مردان در کل جمعیت ایران با پیش‌بینی‌های جمعیتی این دوره همخوانی ندارد؛ هرچند در گروه‌های سنی بالا، به دلیل طول عمر بیشتر زنان، ممکن است نسبت جمعیتی متفاوت باشد.

ازسوی‌دیگر، بررسی ساختار سنی جمعیت نشان می‌دهد گروه ۱۵ تا ۶۴ سال، یعنی جمعیت در سنین اصلی فعالیت اقتصادی، همچنان بزرگ‌ترین بخش جمعیت کشور را تشکیل می‌دهد. جمعیت این گروه از حدود ۵۶ میلیون نفر در سال ۱۳۹۷ به نزدیک ۶۰ میلیون نفر در سال ۱۴۰۵ افزایش می‌یابد. این موضوع به معنای آن است که ایران در این دوره همچنان از ظرفیت جمعیتی قابل‌توجهی برای فعالیت اقتصادی و تأمین نیروی کار برخوردار است؛ بااین‌حال افزایش تعداد این گروه به‌تنهایی به معنای افزایش نیروی کار بالفعل نیست و عواملی مانند نرخ مشارکت اقتصادی، اشتغال و مهارت نیروی انسانی نیز در بهره‌گیری از این ظرفیت تعیین‌کننده‌اند. در مقابل، جمعیت کودکان و نوجوانان زیر ۱۵ سال تقریباً ثابت می‌ماند و در سال‌های پایانی دوره نشانه‌هایی از کاهش را نشان می‌دهد. این وضعیت در کنار افزایش جمعیت سالمندان ۶۵ سال به بالا که از حدود ۲٫۵ میلیون نفر به بیش از ۳ میلیون نفر می‌رسد، بیانگر تغییر تدریجی ترکیب نسلی ایران است. به‌عبارت‌دیگر، سهم نسبی نسل‌های جوان در حال کاهش و وزن جمعیت سالمند در حال افزایش است؛ تغییری که در بلندمدت می‌تواند بر نظام آموزشی، بازار کار، ساختار خانواده و نیاز‌های رفاهی و درمانی کشور اثر بگذارد.

نکته مهم این است که افزایش جمعیت سالمندان فقط به معنای بیشترشدن تعداد افراد بازنشسته نیست؛ بلکه با افزایش نیاز به خدمات مراقبتی، درمان بیماری‌های مزمن، حمایت‌های اجتماعی و منابع مالی نظام بازنشستگی نیز همراه خواهد بود. از طرف دیگر، کاهش نسبی جمعیت کودکان می‌تواند در سال‌های آینده بر تعداد ورودی‌های بازار کار اثر بگذارد؛ بنابراین اگرچه جمعیت در سن کار همچنان بزرگ‌ترین گروه جمعیتی ایران است، تداوم این روند می‌تواند به‌تدریج نسبت جمعیت وابسته به جمعیت فعال را تغییر دهد. در مجموع، تصویر جمعیتی ایران در این پیش‌بینی، تصویری از جامعه‌ای است که همچنان رشد جمعیت دارد، مردان در آن از نظر تعداد اندکی بیشتر از زنان هستند، اما هم‌زمان با کاهش وزن نسل‌های جوان و افزایش جمعیت سالمند، به‌تدریج به سمت سالمندی حرکت می‌کند.

در بهار ۱۴۰۵ آمار ازدواج بیشتر از طلاق بود

تعداد رویداد ازدواج و طلاق در بهار ۱۴۰۵ به ترتیب برابر ۱۲۹۴۹۱ و ۴۰۰۵۹ مورد بوده است. بر اساس این اطلاع رویداد ازدواج نسبت به فصل قبل ۹/۳۶ درصد و نسبت به فصل مشابه سال قبل ۲/۳ درصد افزایش و رویداد طلاق نسبت به فصل قبل ۶/۶ درصد و نسبت به فصل مشابه سال قبل ۳/۴ درصد کاهش داشته است. به‌طورکلی، میانگین سن در اولین ازدواج در مناطق شهری همواره بالاتر از مناطق روستایی بوده است. در بهار ۱۴۰۵، میانگین سن در اولین ازدواج در مردان ۴/ ۲۸ سال و در زنان ۱/۲۴ سال بوده است. همچنین میانگین سن در زمان ازدواج برای بهار ۱۴۰۵ در مردان ۱/۳۱ سال و در زنان ۲/۲۶ سال بوده است.

میانگین طلاق در سال‌های گذشته بین زنان و مردان چگونه بود؟

در میان آمار و داده‌های منتشر شده همچنین آمار ازدواج و طلاق سال‌های گذشته نیز موجود است. برای مثال، آمار طلاق در فاصله سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱ از تغییر ترکیب سنی طلاق در ایران حکایت دارد. در سال ۱۳۹۷، بیشترین تعداد طلاق زنان مربوط به گروه سنی ۲۰ تا ۲۹ سال با ۶۶ هزار و ۳۱۹ مورد بود؛ اما از سال ۱۳۹۸ به بعد، زنان ۳۰ تا ۳۹ساله در صدر آمار قرار گرفتند. تعداد طلاق این گروه از ۶۲ هزار و ۴۹۴ مورد در سال ۱۳۹۷ به ۷۷ هزار و ۱۴۷ مورد در سال ۱۴۰۱ رسید. در میان مردان نیز گروه ۳۰ تا ۳۹ سال در تمام این سال‌ها بیشترین تعداد طلاق را داشته است؛ هرچند تعداد طلاق مردان این گروه از ۸۸ هزار و ۱۳۱ مورد در سال ۱۴۰۰ به ۸۶ هزار و ۷۵۴ مورد در سال ۱۴۰۱ کاهش یافت.

نکته قابل‌توجه، افزایش طلاق در میان افراد بالای ۴۰ سال است. تعداد طلاق زنان این گروه از ۳۳ هزار و ۸۱۷ مورد در سال ۱۳۹۷ به ۵۰ هزار و ۷۸۴ مورد در سال ۱۴۰۱ رسیده؛ یعنی حدود ۵۰ درصد افزایش. این رشد در مردان بالای ۴۰ سال نیز حدود ۴۳ درصد بوده و تعداد طلاق‌هایشان از ۵۳ هزار و ۷۸۶ به ۷۶ هزار و ۸۶۲ مورد رسیده است. به‌این‌ترتیب، سهم افراد بالای ۴۰ سال از کل طلاق‌های ثبت‌شده زنان از حدود ۱۹ به ۲۵ درصد و در مردان از ۳۰ به ۳۸ درصد افزایش‌یافته است. در مقابل، طلاق در گروه سنی ۲۰ تا ۲۹ سال روندی کاهشی داشته است؛ به‌طوری‌که تعداد طلاق زنان این گروه از ۶۶ هزار و ۳۱۹ مورد به ۶۰ هزار و ۵۲۰ مورد و در مردان از ۴۹ هزار و ۲۹ مورد به ۳۹ هزار و ۸۰۱ مورد رسیده است. در مجموع، این ارقام از افزایش وزن طلاق در سنین میان‌سالی و بالاتر و کاهش سهم گروه‌های جوان‌تر حکایت دارد؛ هرچند برای نتیجه‌گیری درباره افزایش احتمال طلاق در سنین بالاتر، باید جمعیت متأهل هر گروه سنی نیز در نظر گرفته شود.

در سال ۱۴۰۳ زن و مرد هم‌سن، طلاق کمتری داشتند

همچنین مقایسه آمار ازدواج و طلاق در سال ۱۴۰۳ برحسب اختلاف سنی زوجین نشان می‌دهد ازدواج‌های هم‌سن از نظر نسبت تعداد طلاق‌های ثبت‌شده به ازدواج‌های ثبت‌شده، وضعیت متفاوتی با سایر گروه‌ها دارند. در این سال، ۵۵ هزار و ۷۹ ازدواج میان زوج‌های هم‌سن ثبت شده و در مقابل، ۵ هزار و ۶۵۲ طلاق در این گروه به ثبت رسیده است؛ یعنی نسبت طلاق به ازدواج حدود ۱۰٫۳ درصد بوده است. این نسبت در ازدواج‌هایی که مرد یک تا پنج سال بزرگ‌تر است به ۴۳٫۷ درصد و در اختلاف سنی ۶ تا ۱۰ سال به ۴۴٫۵ درصد می‌رسد؛ بنابراین بالاترین نسبت در میان گروه‌های بررسی‌شده مربوط به زوج‌هایی است که مرد ۶ تا ۱۰ سال از زن بزرگ‌تر است. با افزایش اختلاف سنی به بیش از ۱۰ سال، این نسبت برخلاف تصور لزوماً بیشتر نمی‌شود. در گروهی که مرد ۱۱ تا ۱۵ سال بزرگ‌تر است، نسبت طلاق به ازدواج حدود ۳۷ درصد و در اختلاف سنی بیش از ۱۵ سال حدود ۴۰٫۲ درصد است. به‌این‌ترتیب، نمی‌توان گفت هرچه فاصله سنی زوجین بیشتر باشد، تعداد طلاق‌ها نیز متناسب با آن افزایش پیدا می‌کند، همچنین اختلاف چشمگیر نسبت ازدواج‌های هم‌سن با سایر گروه‌ها، یکی از نکات قابل‌توجه این مقایسه آماری است. در مجموع، آمار سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد نسبت طلاق‌های ثبت‌شده به ازدواج‌های ثبت‌شده در گروه زوج‌های هم‌سن به‌مراتب پایین‌تر از گروه‌هایی است که مرد در آنها بزرگ‌تر از زن است. این تفاوت می‌تواند زمینه طرح این پرسش را فراهم کند که آیا نزدیکی سنی زوجین بادوام بیشتر زندگی مشترک ارتباط دارد؟ البته این ارقام به معنای احتمال طلاق هر ازدواج نیست؛ زیرا طلاق‌های ثبت‌شده در سال ۱۴۰۳ ممکن است مربوط به ازدواج‌هایی باشند که در سال‌های گذشته شکل‌گرفته‌اند. برای اثبات رابطه میان اختلاف سنی و دوام ازدواج، باید سرنوشت ازدواج‌های هر گروه را در طول زمان دنبال کرد.

به ازای هر مرد، بیش از ۳۰ زن برای همسرآزاری جسمی به پزشکی قانونی می‌روند

بر اساس داده‌های سازمان پزشکی قانونی که در گزارش وضعیت اجتماعی و فرهنگی مرکز آمار ایران آمده، موارد معاینات مدعیان همسرآزاری هم در بخش جسمی و هم در بخش روانی ثبت شده و شامل ادعا‌های زنان مبنی بر آزار از سوی همسر مرد و همچنین ادعا‌های مردان مبنی بر آزار از سوی همسر زن می‌شود. بااین‌حال سهم زنان در هر دو بخش به‌مراتب بیشتر است. در سال ۱۳۹۷ تعداد کل معاینات جسمی به هشتاد و سه هزار و چهارصد و شصت و شش مورد رسیده که از این میان هفتاد و نه هزار و چهارصد و هشتاد و چهار مورد مربوط به زنان و چهار هزار و صد و شصت و دو مورد مربوط به مردان بوده است. نسبت مراجعه زنان به مردان در این سال حدود نوزده به یک بوده و زنان نزدیک به نودوپنج درصد از کل موارد جسمی را تشکیل دادند. در سال‌های بعد این نسبت بیشتر شده؛ چنان‌که در سال ۱۳۹۹ از مجموع هشتاد هزار و صد و هشتاد و هفت معاینه جسمی، هفتاد و هفت هزار و صد و نود و شش مورد زنان و دو هزار و نهصد و نود و یک مورد مردان ثبت شده و نسبت زنان به مردان به حدود بیست‌وشش به یک رسیده است. در سال ۱۴۰۰ نیز از هفتاد و هفت هزار و ششصد و سی و هفت مورد جسمی، هفتاد و پنج هزار و صد و سی مورد زنان و دو هزار و پانصد و هفت مورد مردان بوده است.

این الگو در سال‌های بعدی ادامه یافته و در سال ۱۴۰۴ تعداد کل معاینات جسمی به پنجاه و سه هزار و ششصد و سی و دو مورد کاهش یافته که از آن پنجاه و یک هزار و نهصد و هشتاد و دو مورد زنان و یک هزار و ششصد و پنجاه مورد مردان بوده است. نسبت معاینات زنان به مردان در این سال به حدود سی‌ویک‌ونیم به یک رسیده و سهم زنان به نزدیک نودوهفت درصد از کل موارد جسمی افزایش یافته است. به بیان دیگر، در سال ۱۴۰۴ به ازای هر مردی که برای ادعای همسرآزاری جسمی به پزشکی قانونی مراجعه کرده، حدود سی‌و‌یک‌ونیم زن مراجعه کرده‌اند. موارد روانی در مقایسه با جسمی بسیار کمتر بوده و در سال ۱۴۰۴ تنها صد و بیست و نه مورد ثبت شده که صد و چهارده مورد آن زنان و پانزده مورد مردان بوده است. نگاهی به آمار فصلی نیز نشان می‌دهد که در بهار ۱۴۰۳ تعداد معاینات جسمی زنان پانزده هزار و هفتصد و شصت و چهار و مردان پانصد مورد بوده است. در تابستان همان سال این ارقام به شانزده هزار و ششصد و سی و شش مورد برای زنان و پانصد و بیست و چهار مورد برای مردان رسیده و در پاییز و زمستان ۱۴۰۳ به ترتیب چهارده هزار و هشتصد و دوازده هزار و نهصد و نود و هفت مورد برای زنان ثبت شده است. در بهار ۱۴۰۴ معاینات جسمی زنان چهارده هزار و صد و سی و یک و مردان پانصد و سی و دو مورد بوده، در تابستان به پانزده هزار و صد و چهار مورد زنان و چهارصد و هشتاد و چهار مورد مردان رسیده، در پاییز دوازده هزار و نهصد و ده مورد زنان و سیصد و پنجاه و یک مورد مردان و در زمستان ۱۴۰۴ به نه هزار و هشتصد و سیزده مورد زنان و دویست و هشتاد و سه مورد مردان کاهش یافته است.

در بهار ۱۴۰۵ تعداد معاینات جسمی زنان به سیزده هزار و سیصد و چهل و هفت مورد و مردان به دویست و سی و پنج مورد رسیده که نسبت به زمستان ۱۴۰۴ رشد قابل‌توجهی نشان می‌دهد؛ هرچند در مقایسه با بهار ۱۴۰۴ کمی کمتر است. موارد روانی نیز در بهار ۱۴۰۵ سی مورد برای زنان و صفر مورد برای مردان ثبت شده است. این ارقام نشان می‌دهد که حتی در جدیدترین فصل موجود، همچنان بخش عمده معاینات همسرآزاری جسمی و روانی مربوط به زنان است و نسبت مراجعه زنان به مردان در بخش جسمی به حدود پنجاه و هفت به یک رسیده است. در مجموع، آمار‌ها حاکی از آن است که در طول سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۴ و فصول پس از آن، تعداد معاینات جسمی مدعیان همسرآزاری روند نزولی داشته، اما نسبت مراجعه زنان به مردان همواره بالا مانده و حتی در سال‌های اخیر بیشتر شده است. این نسبت در بیشتر سال‌ها بین نوزده تا بیش از سی به یک متغیر بوده و زنان به طور متوسط بیش از نودوپنج درصد از موارد جسمی را شامل می‌شوند. موارد روانی هرچند تعداد کمی دارند، اما الگوی مشابهی از غلبه زنان را نشان می‌دهند. این ارقام صرفاً تعداد معاینات انجام‌شده را بازتاب می‌دهند و لزوماً معادل تعداد افراد خشونت‌دیده یا موارد تأییدشده نیستند.

منبع: فرهیختگان